Thực trạng đáng báo động về tỉ lệ phát hiện muộn tại nước ta

Theo dữ liệu từ Globocan 2022 và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ung thư phổi tiếp tục là một trong những gánh nặng y tế lớn nhất tại Việt Nam với hơn 24.000 ca mắc mới và gần 22.600 ca tử vong mỗi năm. Căn bệnh này hiện đứng thứ 3 về số ca mắc mới và thứ 2 về số ca tử vong do ung thư. Điểm đáng quan ngại nhất là có tới 70 - 84% người bệnh chỉ tìm đến các cơ sở y tế khi bệnh đã ở giai đoạn muộn.

Đánh giá về bức tranh toàn cảnh, PGS.TS Phạm Cẩm Phương - Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết: "Ung thư phổi hiện là một trong những thách thức lớn nhất của y tế toàn cầu với khoảng 2,5 triệu ca mắc mới mỗi năm. Tại Việt Nam, riêng năm 2022 đã ghi nhận hơn 24.000 ca mắc mới và đây cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong các bệnh ung thư. Tại Việt Nam thực trạng đáng quan ngại hiện nay là có tới 70-80% trường hợp được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn hoặc di căn."

Ở giai đoạn đầu, khi khối u dưới 4cm và chưa di căn, bệnh nhân hầu như không có biểu hiện rõ ràng nhưng cơ hội sống sau 5 năm có thể lên tới 90%. Tuy nhiên, khi các triệu chứng như ho kéo dài, ho ra máu, đau tức ngực, khó thở hay sụt cân xuất hiện, bệnh thường đã tiến triển phức tạp. Thậm chí, nhiều bệnh nhân đối mặt với tình trạng đau xương, phù vùng cổ mặt hoặc đau đầu do tế bào ác tính di căn não. Lúc này, cơ hội phẫu thuật không còn, các phương pháp điều trị đắt đỏ chủ yếu chỉ mang tính chất kéo dài sự sống, và cơ hội sống qua 5 năm tụt xuống dưới mức 20%.

Đặc điểm dịch tễ học tại nước ta cũng có những khác biệt đáng lưu tâm. Tỉ lệ ung thư biểu mô tuyến chiếm tới 80% trong nhóm ung thư phổi không tế bào nhỏ – mức cao hơn so với châu Âu. Đáng chú ý, phụ nữ châu Á không hút thuốc có tỉ lệ đột biến gen EGFR ở mức 40%, gần gấp đôi so với phương Tây. Điều này đòi hỏi y tế trong nước phải có những phương pháp chẩn đoán và phác đồ điều trị được cá thể hóa.

Lời giải từ trí tuệ nhân tạo và kinh nghiệm quốc tế

Việc phát hiện bệnh sớm đóng vai trò then chốt trong việc cứu sống bệnh nhân, tuy nhiên, con số này ở nước ta đang có khoảng cách rất xa so với khu vực.

PGS.TS Phạm Cẩm Phương nhìn nhận thẳng thắn: "Hiện tỉ lệ phát hiện ung thư phổi ở giai đoạn sớm tại Việt Nam chỉ dưới 10%. Đây là con số quá thấp nếu so với nhiều nơi phát triển như ở Nhật Bản hay Đài Loan (Trung Quốc), nơi tỉ lệ phát hiện sớm đã đạt khoảng 50%."

Lấy bài học từ nền y tế khu vực, PGS.TS Phương chia sẻ thêm: "10 năm trước, Đài Loan cũng có 80% người bệnh đến viện ở giai đoạn muộn. Tuy nhiên, họ thay đổi chiến lược, quản lý nốt phổi và chụp CT liều thấp, giúp một nửa dân số phát hiện bệnh ngay giai đoạn một để chữa khỏi hoàn toàn."

Quyết tâm thay đổi thực trạng này, Bệnh viện Bạch Mai đã tiên phong áp dụng công nghệ số và hệ thống quản lý hiện đại vào quy trình khám chữa bệnh. Nổi bật nhất là việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) trong chẩn đoán hình ảnh. Với khối lượng 8.000 - 10.000 lượt khám mỗi ngày, AI đang hỗ trợ sàng lọc khoảng 4.000 phim X-quang/ngày. Công nghệ này đóng vai trò như một "trợ lý đắc lực", giúp đánh giá chính xác các nốt phổi siêu nhỏ chỉ từ 2-3mm trên phim chụp CT là lành tính hay nghi ngờ ác tính. Từ đó, y bác sĩ có thể quyết định thời điểm can thiệp phù hợp, vừa không bỏ sót tổn thương, vừa tránh điều trị quá mức.

"Chúng tôi xác định muốn thay đổi thực trạng này thì phải kết hợp giữa chuyên môn và công nghệ. Hiện bệnh viện đã xây dựng hệ thống hội chẩn đa chuyên khoa với sự tham gia của các chuyên ngành như chẩn đoán hình ảnh, hô hấp, phẫu thuật lồng ngực và ung bướu," PGS Phương nhấn mạnh. Ngày nay, mọi quyết định điều trị tại viện đều dựa trên “hồ sơ phân tử” của từng bệnh nhân thông qua các kĩ thuật hiện đại như nội soi phế quản siêu âm (EBUS) hay phân tích cell block.

Thay đổi nhận thức cộng đồng thông qua tầm soát chủ động

Thực tế lâm sàng cho thấy, gần 70% các nốt phổi dưới 3cm là ác tính; thậm chí với các nốt dưới 1cm, tỉ lệ ung thư vẫn ở mức cao (64,3%). Do đó, chủ động tầm soát chính là "lá chắn thép" bảo vệ sức khỏe.

Nhằm đẩy mạnh công tác phòng chống, Bệnh viện Bạch Mai đã triển khai chương trình “Khám sàng lọc phát hiện sớm và tư vấn miễn phí về bệnh ung thư phổi” trong các ngày 10/5, 17/5 và 24/5/2026. Chỉ ngay trong buổi sáng đầu tiên, chương trình đã mang lại hiệu quả rõ rệt.

"Ngay trong buổi sáng đầu tiên, khi khám cho khoảng 50 người dân, chúng tôi đã phát hiện 4 trường hợp có nốt phổi. Các nốt này có kích thước nhỏ, khoảng 3-6mm và hiện nghiêng về lành tính. Tuy nhiên, những trường hợp này vẫn sẽ được đưa vào hệ thống quản lí để theo dõi chặt chẽ. Điều này cho thấy nếu chủ động tầm soát, chúng ta hoàn toàn có thể phát hiện những bất thường rất sớm trước khi bệnh tiến triển nặng," PGS.TS Phạm Cẩm Phương cho biết.

Nhiều người dân đã bớt đi nỗi lo lắng khi được tiếp cận y tế kịp thời. Bà Nguyễn Thị Hiền (69 tuổi, Vân Đình, Hà Nội), người vừa được chẩn đoán có tổn thương sau khi bị ho và tức ngực kéo dài, chia sẻ: "Tôi thấy chương trình rất ý nghĩa vì giúp người dân phát hiện sớm bệnh trong cơ thể, được bác sĩ tư vấn và biết hướng điều trị kịp thời”. Tương tự, bà Trần Thị Hợi (Ninh Bình) – người có bố và anh trai từng mắc bệnh, làm việc trong môi trường khói bụi – cũng đã gác lại công việc để đến thăm khám kịp thời khi có dấu hiệu khó thở.

Cảnh báo về thói quen chờ bệnh của người dân, PGS.TS Phương nhắc nhở: "Ở giai đoạn sớm, ung thư phổi hầu như không có triệu chứng đặc hiệu. Khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu như đau ngực, khó thở, sụt cân, nổi hạch hay di căn thì bệnh thường đã tiến triển”. Bà cũng nhấn mạnh thông điệp cốt lõi của chiến dịch: "Mục tiêu của chúng tôi trong đợt tầm soát này không chỉ là tìm ra bệnh nhân, mà quan trọng hơn là nâng cao nhận thức cộng đồng. Hãy chủ động đi khám khi còn khỏe. Ung thư phổi nếu được phát hiện sớm hoàn toàn có thể điều trị khỏi với chi phí hợp lí hơn rất nhiều so với khi bệnh đã ở giai đoạn muộn."

Để phòng ngừa ung thư hiệu quả, bên cạnh việc tăng cường dinh dưỡng (rau họ cải, thực phẩm giàu vitamin C, E) và tập thể dục 30 phút mỗi ngày, các chuyên gia khuyến cáo những nhóm đối tượng sau không nên chủ quan, cần chủ động đi tầm soát định kỳ:

Người trên 50 tuổi (đặc biệt là nam giới).

Người có tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào lâu năm (trên 20 bao/năm) hoặc hít khói thuốc thụ động.

Người thường xuyên tiếp xúc khói bụi, hóa chất, ô nhiễm nghề nghiệp.

Người có tiền sử gia đình mắc ung thư phổi (nhóm này có nguy cơ cao gấp 2-3 lần bình thường).

Người mắc các bệnh phổi mạn tính như COPD hay xơ phổi.

"Những người trên 50 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào lâu năm hoặc gia đình có người mắc ung thư phổi cần đi tầm soát định kì càng sớm càng tốt. Điều quan trọng nhất là thay đổi nhận thức cộng đồng. Đừng chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới đi khám," bác sĩ khuyến cáo.