Thách thức rào cản tiêu chuẩn khắt khe từ các nước EFTA

Sáng 11-11, tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã tổ chức hội thảo về hiệp định VEFTA. Sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Hiệp định VEFTA được ký kết ngày 18-10-2026 giữa Việt Nam và 4 nước EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland, Liechtenstein.

Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và khối EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, nhập khẩu đạt 1,52 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị. Xuất khẩu đạt 405 triệu USD với giày dép, dệt may, thủy sản.

Về dòng vốn đầu tư, tính đến hết tháng 9 năm 2026, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD. Trong khi đó, đến cuối năm 2025, Na Uy có 64 dự án với hơn 203 triệu USD vốn đăng ký.

Bà Nguyễn Sơn Trà, đại diện Vụ Phát triển thị trường ngoài nước và Thương mại đa biên cho biết: “Với sức mua cao, thị trường EFTA là điểm đến tiềm năng cho các mặt hàng thế mạnh như dệt may, da giày, nông sản, thủy sản và hàng chế biến của Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Doanh nghiệp Việt Nam sẽ có cơ hội hợp tác với đối tác EFTA trong đầu tư, chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo; đồng thời thu hút dòng vốn chất lượng cao vào các lĩnh vực công nghệ cao, tài chính, dược phẩm, năng lượng tái tạo và sản xuất công nghiệp tiên tiến”.

Dù vậy, hiệp định VEFTA cũng mang lại không ít khó khăn. Bà Trà nhấn mạnh: “Để tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp phải chủ động về nguồn nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ theo đúng quy định của hiệp định. Khi sức ép cạnh tranh và chi phí tuân thủ gia tăng, nhiều doanh nghiệp có thể gặp khó khăn về nguồn lực, công nghệ và chi phí đầu tư để đáp ứng yêu cầu của thị trường, trong khi phải cạnh tranh với hàng hóa, dịch vụ chất lượng cao từ chính các nước EFTA”.

Chủ động xây dựng chiến lược kinh doanh tận dụng ưu đãi

Bên cạnh rào cản tiêu chuẩn, mức độ mở cửa thuế quan của các nước cũng khác nhau. Bà Nguyễn Phương Linh, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại chia sẻ EFTA cam kết xóa bỏ thuế ngay đối với 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam.

Cụ thể, Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa thuế khoảng 85% số dòng thuế, Na Uy hơn 90,7% và Iceland hơn 94%. Đối với nông sản, Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa bỏ thuế ngay đối với khoảng 40% mặt hàng, Na Uy 53% và Iceland 74%. Vì EFTA không phải liên minh thuế quan nên doanh nghiệp cần nghiên cứu riêng từng nước.

Khoảng thời gian chờ hiệp định có hiệu lực chính là giai đoạn cửa sổ quyết định. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI lưu ý doanh nghiệp Việt Nam 3 vấn đề khi tiếp cận thị trường EFTA: ưu đãi thuế quan không đồng đều giữa các nước; thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm; các rào cản phi thuế quan vẫn là trở ngại lớn.

Kinh nghiệm từ hiệp định EVFTA cho thấy khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan vì không đáp ứng được quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin cam kết. Do đó, các doanh nghiệp không nên đợi đến khi hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu quy định pháp lý.

Để hỗ trợ các đơn vị kinh doanh, ông Tuấn cho rằng: “Sự chủ động của doanh nghiệp là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Để VEFTA thực sự đi vào đời sống kinh doanh, cần có sự đồng hành của các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và các tổ chức hỗ trợ trên ba hướng. Một là chuyển hóa các cam kết thành những hướng dẫn dễ hiểu, dễ tra cứu theo từng ngành hàng và từng thị trường. Hai là nâng cao năng lực cho doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và chứng nhận, đồng thời tăng cường kết nối với nhà nhập khẩu, nhà đầu tư và đối tác công nghệ từ EFTA. Ba là xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý kịp thời những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn”.