Gỡ điểm nghẽn, nâng chất lượng vùng lúa

Tại Hội thảo tham vấn “Phương pháp xây dựng Quy trình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp theo tiểu vùng sản xuất dựa theo Quyết định 4043 thuộc Đề án Một triệu héc-ta và dự kiến lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027-2030 vùng ĐBSCL”, thực tiễn triển khai tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng thực chất. Tính đến tháng 8/2026, toàn vùng ghi nhận khoảng 421.000 héc-ta đăng ký tham gia Đề án, với nhiều mô hình điểm thực hiện giảm lượng giống, tiết kiệm nước và giảm phát thải.

Tuy nhiên, theo số liệu tổng hợp, diện tích thực tế đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe mới đạt khoảng 68.000 héc-ta, tương đương 16%. Khoảng cách đáng kể này cho thấy Đề án không thể tiếp tục phát triển chỉ bằng việc mở rộng quy mô trên danh nghĩa. Trước thực trạng đó, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, nhấn mạnh: "Điều cốt lõi không chỉ là có bao nhiêu ha tham gia, mà là bao nhiêu héc-ta thực sự đáp ứng các tiêu chí chất lượng cao và phát thải thấp".

Từ nhận định này, vị chuyên gia đề xuất cách tiếp cận "chất lượng trước, quy mô sau" khi xây dựng lộ trình cho giai đoạn tiếp theo. Thay vì chỉ cộng dồn diện tích đăng ký, các địa phương cần căn cứ vào dữ liệu hiện trạng, năng lực tổ chức sản xuất và nguồn lực thực hiện để xác định, tháo gỡ đúng những điểm nghẽn. Bổ sung góc nhìn từ địa phương trọng điểm, bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ, cho biết: "Thành phố có thế mạnh về sản xuất lúa với tổng diện tích gieo trồng hằng năm trên 700.000 ha, sản lượng hơn 4,6 triệu tấn. Đến nay, thành phố có hơn 170.877 ha tham gia Đề án, với 171 tổ hợp tác, hợp tác xã. Thời gian qua, Cần Thơ đã vận động nông dân giảm lượng giống gieo sạ, quản lý nước, sử dụng phân bón hợp lý, thu gom và quản lý rơm rạ. Đồng thời, thành phố từng bước ứng dụng công nghệ số, IoT trong quản lý nước đồng ruộng, thiết bị bay không người lái trong gieo sạ và các phần mềm hỗ trợ đánh giá tiêu chí của Đề án, góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả và tăng tính minh bạch trong chuỗi giá trị lúa gạo".

Từ thực tiễn triển khai, bà Giang cho rằng việc xây dựng quy trình canh tác phải bám sát sự khác biệt về điều kiện đất đai, nguồn nước và hệ thống canh tác giữa các tiểu vùng, tuyệt đối không áp dụng rập khuôn theo địa giới hành chính. Cùng quan điểm, ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA, đánh giá Quy trình 4043 là nền tảng ban đầu quan trọng, được tổng hợp từ kết quả nghiên cứu của các viện và trường đại học lớn. Tuy nhiên, do đặc điểm sản xuất giữa các địa phương có sự phân hóa sâu sắc, việc tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy trình theo hướng linh hoạt là yêu cầu tất yếu. Qua đó, vừa bảo đảm các tiêu chuẩn kỹ thuật chung, vừa đáp ứng điều kiện sản xuất thực tế của từng vùng.

Canh tác theo tiểu vùng, gia tăng giá trị hạt gạo

Để giải quyết bài toán canh tác theo định hướng tiểu vùng từ nay đến năm 2030, việc điều chỉnh các giải pháp kỹ thuật cần bám sát đặc điểm sinh thái của từng khu vực. Theo các chuyên gia, ở những vùng đất phèn, cần kiểm soát chặt nguy cơ phát sinh khi rút nước quá sâu; trong khi đó, tại khu vực ven biển chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, lịch thời vụ và phương thức quản lý nguồn nước phải được điều chỉnh cho phù hợp. Mọi thay đổi về kỹ thuật đều cần dựa trên bằng chứng từ đồng ruộng và được kiểm chứng trong thực tế, không vì mục tiêu mở rộng diện tích mà nới lỏng các tiêu chí chất lượng.

Từ góc nhìn của đơn vị trực tiếp tổ chức sản xuất, ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP. Cần Thơ), chia sẻ: "Nông dân quan tâm trước hết đến chi phí, năng suất, thu nhập và đầu ra sản phẩm. Muốn áp dụng đồng bộ trên diện tích lớn, hợp tác xã cần được hỗ trợ máy móc, dịch vụ kỹ thuật và liên kết ổn định. Khi hiệu quả được chứng minh qua các vụ, bà con mới có cơ sở tin tưởng để duy trì phương thức sản xuất mới".

Liên quan đến kế hoạch triển khai tại địa phương, ông Trần Vĩnh Nghi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Cần Thơ, cho biết: "Thành phố đang đẩy mạnh nhân rộng diện tích lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo Đề án 1 triệu ha lúa của Chính phủ. Theo lộ trình đã đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cần Thơ phấn đấu đạt khoảng 170.000 ha vào năm 2030".

Nhìn nhận ở góc độ dài hạn, Chủ tịch VIETRISA Lê Thanh Tùng nhận định: "Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao là cơ hội nâng cao giá trị, vị thế hạt gạo Việt Nam. Sản xuất xanh chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn liền với liên kết chuỗi giá trị, chất lượng đồng đều, truy xuất nguồn gốc và thị trường tiêu thụ. Doanh nghiệp và hợp tác xã là những mắt xích quan trọng để kết quả trên đồng ruộng chuyển thành giá trị kinh tế cho người trồng lúa".