Gìn giữ phong tục tâm linh gắn với đại ngàn

Tục Đắp chăn của đồng bào Co tại thôn Môn, xã Thanh Bồng và các xã vùng cao phía Tây tỉnh Quảng Ngãi đã hình thành từ hàng chục năm về trước. Phong tục độc đáo này thường được tổ chức vào ngày mùng 7 tháng Giêng, khi tiết Xuân vẫn tràn ngập khắp núi rừng đại ngàn hùng vĩ. Trong quan niệm lâu đời của người dân địa phương, núi rừng và sông suối đều có các vị thần linh ngự trị và cai quản hết sức nghiêm ngặt. Chính vì vậy, đồng bào Co rất kiêng kỵ việc lên nương rẫy vào ngày này, bởi lo ngại những hoạt động sản xuất có thể vô tình làm phật ý thần linh, từ đó dẫn đến bị quở trách hoặc gặp phải những điều không may trong cuộc sống.

Ông Hồ Thanh Hùng (60 tuổi), người có uy tín ở tổ 2, thôn Môn, cho biết trong quan niệm xưa, bà con không thăm nương rẫy vào ngày mùng 7 Tết. Theo quan niệm dân gian, vào ngày này có nhiều cô hồn và người khuất mặt trở về nhà ăn Tết, vẫn còn lảng vảng trong khu rừng sâu. Nếu người dân đi rừng mà vô tình chạm mặt, họ có thể gặp xui xẻo kéo dài, cuộc sống phát sinh nhiều trắc trở, biến cố, việc làm ăn cũng dễ rơi vào cảnh thất bát suốt cả năm. Để minh chứng cho niềm tin ấy, người dân trong vùng vẫn truyền tai nhau câu chuyện về một thanh niên từng cố tình vào rừng để chứng minh quan niệm này là hư cấu, nhưng sau đó đã gặp tai nạn nghiêm trọng. Sự việc ấy càng khiến cộng đồng thêm tin tưởng và trân trọng những lời răn dạy được lưu truyền từ các bậc cao niên trong bản làng qua nhiều thế hệ.

Thay vì đi nương rẫy, người dân trong thôn cùng nhau ra suối thực hiện nghi thức Đắp chăn với niềm tin rằng việc xuống nước đầu năm là một hình thức “tắm rửa” tâm linh đầy ý nghĩa. Nghi thức này giúp gột bỏ những điều không may của năm cũ, đồng thời xua tan vận rủi để sẵn sàng đón nhận những điều tốt đẹp, hanh thông trong năm mới. Thông qua phong tục Đắp chăn, đồng bào Co còn gửi gắm mong ước về một năm mưa thuận gió hòa, cây cối sinh sôi, mùa màng bội thu và gia đình luôn được ấm no, hạnh phúc. Đây chính là sợi dây kết nối vô hình nhưng bền chặt giữa con người với thế giới tâm linh và các đấng thần linh đang che chở cho bản làng giữa đại ngàn xanh thẳm.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, phong tục này còn có giá trị thiết thực trong đời sống khi những rổ cá thu hoạch được sau khi ngăn dòng sẽ được chia đều cho các hộ gia đình tham gia hoặc cùng nhau chế biến ngay tại chỗ. Những món ăn từ cá suối mang đậm hương vị đặc trưng của núi rừng được thưởng thức bên bếp lửa bập bùng, tạo nên không gian ẩm thực giao lưu ấm cúng và gần gũi. Bữa cơm đầu năm vì thế thêm phần đủ đầy, góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm trong những ngày đầu Xuân tràn ngập hy vọng. Sự hòa quyện giữa yếu tố tâm linh và đời sống thực tiễn đã tạo nên bản sắc văn hóa riêng có cho địa phương, giúp cộng đồng người Co giữ vững niềm tin vào tương lai, đồng thời gìn giữ những giá trị quý báu mà cha ông đã dày công vun đắp qua nhiều đời.

Giữa những biến chuyển không ngừng của đời sống hiện đại, phong tục Đắp chăn vẫn được gìn giữ như một biểu tượng của niềm tin cộng đồng, góp phần vun đắp tình làng nghĩa xóm và tiếp nối mạch nguồn lịch sử giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Việc duy trì những nghi thức truyền thống này không chỉ đơn thuần là bảo tồn văn hóa mà còn là cách để người dân Thanh Bồng khẳng định bản sắc riêng trước những đổi thay của thời gian. Những giá trị ấy vẫn đang âm thầm lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng người Co vùng cao Quảng Ngãi, bền bỉ như những dòng suối chảy mãi giữa đại ngàn, mang theo niềm tin về một cuộc sống ấm no cho mỗi bản làng.

Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch

Vào sáng mùng 7 Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, tức ngày 23/2/2026, xã vùng cao Thanh Bồng đã lần đầu tiên tổ chức tái hiện lễ hội Đắp chăn với quy mô lớn, quy tụ đầy đủ cả 6 thôn trên địa bàn cùng tham gia. Dòng sông Trường đoạn chảy qua thôn Môn trở nên rộn ràng khi hàng trăm người dân mang theo các dụng cụ lao động như cuốc, xẻng, rổ, rá tập trung bên bờ sông để cùng nhau ngăn dòng bắt cá. Mọi người hồ hởi bê từng viên đá xếp thành đập chắn dòng chảy, tạo nên những khoảnh nước cạn để săn bắt các loài cá suối đặc hữu như cá đép, cá lốt hay cá va leu. Tiếng cười nói rộn vang khắp một vùng sông nước trong buổi sớm mai, tạo nên bầu không khí lễ hội náo nức, tràn đầy năng lượng cho một khởi đầu năm mới đầy hy vọng.

Anh Hồ Thanh Sơn, Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Môn, 37 tuổi, cho biết việc lội xuống nước đầu năm được xem như cách gột rửa những điều không may của năm cũ và đón nhận những điều tốt lành. Theo anh chia sẻ, dân làng thường lựa chọn những khúc sông, suối có nhiều cá, sau đó cùng nhau phát dọn cây dại và đắp bờ bằng đá để ngăn dòng nước, tạo thành những khoảng suối cạn. Khi con đập được khép kín và mực nước dần rút xuống, các loài cá sẽ lộ mình dưới lớp bùn cát và sỏi đá, giúp mọi người dễ dàng bắt cá trong niềm vui rộn ràng. Nghi thức đắp bờ, ngăn dòng vì thế không chỉ đơn thuần là hoạt động săn bắt mà còn thể hiện mong ước được Giàng chở che, cầu cho một mùa vụ mới thật sự thuận lợi và bình an cho mọi nhà.

Trong khi đó, anh Hồ Văn Sơn bày tỏ niềm hạnh phúc khi được cùng bà con lật từng kẽ đá để tìm bắt các loài cá suối truyền thống mang đậm hơi thở của đại ngàn. Theo anh, phong tục này có ý nghĩa rất lớn trong việc gắn kết tình cảm giữa người với người, đồng thời tạo nên sự đoàn kết bền vững giữa các thôn làng trên địa bàn xã. Anh Sơn kỳ vọng, với sự quan tâm của chính quyền và sự đồng lòng của người dân địa phương, lễ hội Đắp chăn sẽ được duy trì và tổ chức thường niên trong những năm tới. Điều này không chỉ góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa ngày Xuân mà còn mở ra cơ hội thu hút du khách thập phương đến tham quan, trải nghiệm đời sống của đồng bào Co một cách chân thực.

Về định hướng phát triển lâu dài, ông Hồ Văn Trường, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Thanh Bồng, khẳng định Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025–2030 đã xác định rõ nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc Co. Theo đó, chính quyền địa phương đang xây dựng kế hoạch hoàn thiện lễ hội Đắp chăn và đề nghị cấp có thẩm quyền công nhận đây là di sản văn hóa truyền thống, nhằm góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn thiên nhiên, đặc biệt là nguồn nước – yếu tố gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng từ bao đời nay. Đây cũng là cách để nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái trong nhân dân. Ông Trường kỳ vọng phong tục này sẽ trở thành một tài sản văn hóa quý giá được gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Đồng quan điểm, bà Hồ Thị Vân, Bí thư Đảng ủy xã Thanh Bồng, cho biết trong thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện để mở rộng quy mô tổ chức lễ hội, qua đó lan tỏa sâu rộng hơn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Co. Việc gắn kết lễ hội với phát triển du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm được xem là cầu nối bền chặt giữa cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân địa phương. Với những tiềm năng sẵn có về cảnh quan thiên nhiên cùng bản sắc văn hóa riêng biệt, lễ hội Đắp chăn hứa hẹn sẽ trở thành điểm nhấn thu hút du khách, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao đời sống cho đồng bào Co tại xã Thanh Bồng trong tương lai gần. Sự chung sức, đồng lòng của chính quyền và người dân chính là chìa khóa để giữ gìn và lan tỏa hồn cốt của dân tộc mình.