Lễ cúng ông Công ông Táo là nghi lễ quan trọng, mở đầu cho dịp Tết lớn nhất trong năm của người Việt, mang ý nghĩa tiễn các vị thần bếp về trời báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc lớn nhỏ xảy ra trong gia đình suốt năm qua. Các vị thần bếp được xem là người bảo vệ gia đình, giữ lửa hạnh phúc và mang lại may mắn. Vì thế, vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm, các gia đình thường chuẩn bị và thực hiện đầy đủ các nghi lễ, vừa bày tỏ lòng biết ơn, vừa thể hiện mong cầu được chở che, gặp nhiều bình an, may mắn trong năm mới.

Người Việt xưa cho rằng trong mỗi gia đình đều có vị Thần Bếp (còn gọi là Thần Táo Quân – vua Bếp) trông nom cuộc sống của họ. Thần Táo Quân gồm 3 người, hai Táo ông và một Táo bà. Hàng năm cứ đến ngày 23 tháng Chạp (tháng 12 Âm lịch), Thần Táo Quân cưỡi cá chép lên thiên đình để bẩm báo với Ngọc Hoàng mọi việc tốt, xấu trong năm, nên ngày này được gọi là ngày Tết ông Táo.

Chuẩn bị lễ vật và mâm cỗ cúng

Theo phong tục, lễ vật bắt buộc gồm có: Ba bộ mũ áo, hia hài Táo Quân (hai bộ đàn ông, một bộ đàn bà) cùng vàng nén; 3-5 con cá chép sống (hoặc cá giấy) làm phương tiện; trầu cau, trà, rượu, hoa quả tươi, hương và đèn.

Mâm cỗ cúng tùy theo vùng miền được chuẩn bị như sau:

Miền Bắc: Gà luộc, xôi gấc, chả rán, nem, canh măng, thịt đông, bánh chưng.

Miền Trung: Kết hợp Bắc - Nam, thêm đặc sản địa phương như cá ngừ.

Miền Nam: Gà luộc hoặc quay, thịt luộc, xôi, nem, đậu phộng, kẹo vừng đen, bánh chưng, hành muối.

Mâm cỗ chay: Rau củ, đậu phụ, giò chay.

Nghi thức cúng ông Công ông Táo

Sau khi chuẩn bị lễ vật, gia chủ ăn mặc trang nghiêm, thành kính thắp hương và đọc bài văn khấn. Trong bài khấn, trước là cảm tạ các quan thần đã ban ân phúc cho gia đình được mạnh khỏe, bình an suốt một năm qua; sau là mong các quan thần xá tội cho những lỗi lầm và xin được tiếp tục ban phước lộc, phù hộ toàn gia an khang thịnh vượng.

Dưới đây là nội dung bài khấn theo "Văn khấn cổ truyền Việt Nam" (NXB Văn hóa Thông tin):

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Nam mô A Di Đà Phật!

Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.

Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.

Tín chủ (chúng) con là: ... Ngụ tại: ...

Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp, tín chủ chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, kính dâng tôn thần. Thắp nén tâm hương, tín chủ con thành tâm kính bái.

Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân hiển linh trước án hưởng thụ lễ vật.

Cúi xin Tôn thần gia ân xá tội cho mọi lỗi lầm trong năm qua gia chủ chúng con sai phạm. Xin Tôn thần ban phước lộc, phù hộ toàn gia chúng con, trai gái, già trẻ sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành. Chúng con lễ bạc tâm thành, kính lễ cầu xin, mong Tôn thần phù hộ độ trì.

Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)

Hóa vàng và thả cá chép

Lễ xong, gia chủ đợi đến khi tàn tuần hương thì lễ tạ rồi hóa vàng mã và thả cá chép ra ao, hồ, sông, suối – nơi có nguồn nước sạch, cá có thể sống khỏe mạnh.

Khi thả cá chép cần chú ý phải nhẹ nhàng để cá từ từ bơi ra dòng nước, tuyệt đối không thả cả túi nilon hay thả cá từ trên cao xuống. Bạn phải bỏ túi nilon đựng cá vào thùng rác đúng quy định.

Trong quá trình thả cá, bạn nên giữ tâm trí thanh tịnh, không nên cầu gì mà chỉ khấn thầm: “Xin thả phóng sinh 3 ông cá để việc về trời của 3 ngài Táo quân được thuận buồm xuôi gió” và lưu lại chút thời gian quan sát, đảm bảo cá đã bơi đi. Lúc này mới kết thúc lễ cúng ông Công ông Táo.

Một số lưu ý khi hành lễ

Nghi lễ cúng ông Công ông Táo nên hoàn thành trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp để các ông Táo kịp về trời.

Mâm cúng không cần quá cầu kỳ, sao cho phù hợp với điều kiện từng gia đình nhưng cần thể hiện lòng thành kính, chu đáo.

Khi làm lễ cúng và thắp hương, gia chủ cần ăn mặc lịch sự (quần dài, áo sáng màu) và giữ thái độ nghiêm túc. Người thực hiện lễ cúng cũng cần phải giữ thân thanh sạch, tâm thái hoan hỉ để tạo ra năng lượng tích cực.

Ngoài ra, lúc thả cá phóng sinh, bạn cũng nên giữ yên tĩnh, thể hiện sự thành tâm, tránh gây ồn ào và đảm bảo vệ sinh môi trường.