Bền bỉ gìn giữ giá trị dòng tranh truyền thống

Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, Bắc Ninhcó lịch sử khoảng 500 năm. Từng có thời kỳ phát triển hưng thịnh, đặc biệt vào những năm 1940 của thế kỷ XX, làng Đông Hồ có tới 17 dòng họ cùng tham gia sản xuất tranh. Các sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu trang trí mà còn gắn liền với đời sống tín ngưỡng, phong tục và văn hóa đón Tết cổ truyền của người Việt.

Tuy nhiên, sau năm 1945, nghề làm tranh dần suy giảm, nhiều gia đình chuyển sang sản xuất hàng mã để duy trì cuộc sống. Trước nguy cơ mai một của một di sản văn hóa truyền thống, gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và vợ là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh vẫn kiên trì bám nghề, duy trì các công đoạn sản xuất và truyền dạy kỹ thuật làm tranh cho thế hệ sau.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm tranh, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh sớm được tiếp xúc với nghề từ nhỏ. Tình yêu dành cho tranh Đông Hồ trở thành động lực để bà không ngừng học hỏi, nghiên cứu, phục chế các mẫu tranh cổ và tìm kiếm hướng phát triển mới cho sản phẩm.

“Điểm đặc sắc của tranh Đông Hồ nằm ở kỹ thuật in thủ công trên giấy dó phủ điệp, kết hợp với hệ thống màu sắc có nguồn gốc tự nhiên. Màu đỏ được lấy từ đất, màu vàng từ hoa hòe, màu trắng từ vỏ sò điệp... Tất cả tạo nên vẻ đẹp riêng biệt, vừa mộc mạc vừa giàu tính biểu cảm" - nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh chia sẻ.

Bên cạnh việc duy trì kỹ thuật truyền thống, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh còn sáng tác và phát triển hơn 50 mẫu tranh mới. Các tác phẩm có sự kết hợp giữa tinh thần nghệ thuật dân gian với những yếu tố đương đại, góp phần làm phong phú thêm nội dung, hình thức thể hiện và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Đồng hành cùng bà là nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, con trai của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam – một trong những nghệ nhân gạo cội của nghề làm tranh Đông Hồ. Từ nhỏ, ông đã quen thuộc với các công việc phụ giúp gia đình như tô màu, phơi tranh, thu dọn và tiếp xúc với những bản khắc gỗ truyền thống.

Theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, một bức tranh Đông Hồ thường sử dụng 5 màu chủ đạo, tương ứng với 5 bản khắc và 5 lần in. Các màu nhạt được in trước, màu đậm in sau. Trong quá trình thực hiện, độ chính xác khi chồng các bản màu có ý nghĩa quan trọng, độ lệch càng nhỏ thì chất lượng tranh càng cao.

Hiện nay, tại nhà thờ và phòng trưng bày của gia đình nghệ nhân còn lưu giữ khoảng 600 ván in tranh các loại. Trong đó có những bản khắc có niên đại từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, cùng hàng nghìn bức tranh dân gian thuộc nhiều chủ đề khác nhau. Đây không chỉ là tài sản quý của gia đình mà còn là tư liệu có giá trị trong nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử và kỹ thuật làm tranh Đông Hồ.

Lan tỏa thương hiệu tranh Đông Hồ qua các hoạt động quảng bá

Không chỉ tập trung vào hoạt động sáng tác và bảo tồn kỹ thuật làm tranh, gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh còn tích cực tham gia các chương trình trình diễn, giới thiệu văn hóa Việt Nam tại nhiều sự kiện trong nước và quốc tế.

Thông qua những hoạt động này, tranh Đông Hồ có thêm cơ hội tiếp cận với công chúng, đặc biệt là du khách quốc tế. Mỗi bức tranh không đơn thuần là một sản phẩm mỹ thuật mà còn truyền tải những câu chuyện về đời sống, phong tục, tập quán, ước mơ và quan niệm nhân sinh của người Việt.

Trong nhiều năm qua, hai nghệ nhân đã tham gia giới thiệu nghề tại các sự kiện văn hóa quan trọng như Triển lãm làng nghề truyền thống chào mừng 70 năm Ngày thành lập nước (2/9/1945 - 2/9/2015); chương trình đón Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước về dâng hương các bậc tiên vương triều Lý ngày 24/1/2022; sự kiện Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân tiếp Thái tử Đan Mạch vào tháng 11/2022; chương trình “Ngày tìm hiểu về Việt Nam 2023 - Vẻ đẹp Bắc Ninh - Kinh Bắc” với sự tham gia của các đại sứ nước ngoài vào tháng 4/2023.

Tại các chương trình, bên cạnh việc giới thiệu lịch sử hình thành, đặc trưng nghệ thuật và quy trình sản xuất, các nghệ nhân còn trực tiếp hướng dẫn du khách trải nghiệm in tranh trên giấy dó phủ điệp. Hoạt động tương tác giúp người tham gia hiểu rõ hơn về sự công phu của nghề thủ công truyền thống, đồng thời cảm nhận được giá trị sáng tạo và tâm huyết của người nghệ nhân.

Một dấu mốc đáng nhớ đối với nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa là chuyến công tác từ ngày 8 đến 13/12/2025. Ông là nghệ nhân duy nhất của làng nghề tranh dân gian Đông Hồ tham gia đoàn Chính phủ Việt Nam dự kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên Chính phủ về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể tại thủ đô New Delhi (Ấn Độ).Tại sự kiện này, ông đã chứng kiến thời khắc nghề làm tranh dân gian Đông Hồ chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi  vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.

Đối với những người gắn bó với nghề, sự kiện không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong công tác bảo tồn và phát huy di sản. Theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, việc được UNESCO ghi danh là sự ghi nhận đối với giá trị của nghề truyền thống, đồng thời nhắc nhở mỗi nghệ nhân và cộng đồng cần chủ động gìn giữ kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường quảng bá và truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Kết nối di sản với thị trường, mở hướng phát triển thương hiệu

Việc UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh giá trị truyền thống mà còn tạo thêm động lực để địa phương xây dựng những giải pháp bảo tồn gắn với phát triển kinh tế. Thay vì chỉ dừng lại ở việc lưu giữ các mẫu tranh cổ, Bắc Ninh đang hướng tới bảo vệ toàn diện tri thức nghề, hỗ trợ nghệ nhân, mở rộng thị trường và đưa sản phẩm đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Ngày 5/8/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông tin về việc UBND tỉnh Bắc Ninh phê duyệt Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ giai đoạn 2026–2035, định hướng đến năm 2040.

Đề án đặt mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị nghề làm tranh Đông Hồ trong đời sống đương đại, bảo đảm sức sống của di sản. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm tăng cường giáo dục, truyền dạy nghề; hỗ trợ kinh phí cho nghệ nhân và hộ sản xuất; chuẩn hóa kỹ thuật, quy trình làm tranh; tư liệu hóa, số hóa di sản; đồng thời nghiên cứu, sáng tạo mẫu mã và xây dựng chiến lược quảng bá sản phẩm.

Một điểm đáng chú ý khác là việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá sản phẩm. Theo chỉ đạo của UBND tỉnh Bắc Ninh tại văn bản số 5328/UBND-KGVX ngày 28/5/2026, địa phương triển khai tạo mã QR tích hợp thông tin di sản vào sản phẩm tranh dân gian Đông Hồ, bắt đầu từ ngày 15/6/2026.

Mỗi mã QR được định hướng cung cấp thông tin bằng tiếng Việt và tiếng Anh, gồm giới thiệu chung về nghề làm tranh dân gian Đông Hồ và ý nghĩa của từng bức tranh. Việc đưa thông tin di sản lên sản phẩm góp phần giúp người mua, đặc biệt là du khách quốc tế, hiểu rõ hơn về nguồn gốc, giá trị văn hóa và câu chuyện phía sau mỗi tác phẩm.

Bên cạnh đó, địa phương cũng chú trọng xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm lưu niệm, đồ trang trí, kết nối hoạt động trưng bày và trải nghiệm làm tranh với du lịch văn hóa. Công tác kiểm tra, quản lý thị trường cũng được đặt ra nhằm ngăn chặn tình trạng tranh nhái, tranh công nghiệp và các sản phẩm làm sai lệch giá trị nguyên gốc của di sản.

Theo định hướng của Đề án, Bắc Ninh phấn đấu từng bước đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ra khỏi Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, tiến tới trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Có thể thấy, bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ không chỉ là câu chuyện gìn giữ một nghề thủ công truyền thống mà còn là quá trình tạo dựng giá trị cho sản phẩm văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập. Trong hành trình đó, nghệ nhân là chủ thể quan trọng, còn chính sách hỗ trợ, ứng dụng công nghệ, quảng bá và mở rộng thị trường sẽ tạo thêm điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Từ những bản khắc gỗ, tờ giấy dó phủ điệp đến các sản phẩm được giới thiệu qua nền tảng số, tranh Đông Hồ đang từng bước tìm kiếm cách tiếp cận mới với công chúng. Đây cũng là hướng đi để giá trị truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn có thể chuyển hóa thành nguồn lực phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương.