Tri thức dân gian và đạo nghề lấy nghĩa làm đầu

Theo Vietnam+, hiện nay, tại thôn Nghĩa Trai, nghề thuốc đã trở thành mạch sống khi có khoảng 80% trong tổng số 560 hộ dân trực tiếp tham gia trồng cây dược liệu. Gần như 100% gia đình đều liên quan đến các công đoạn từ trồng trọt, khai thác cho đến chế biến và buôn bán thuốc nam, thuốc bắc.

Theo các số liệu chưa đầy đủ, hàng trăm vị thuốc khác nhau từ nơi đây đã cung ứng ra thị trường mỗi năm, đạt sản lượng từ 4.500-5.000 tấn thuốc nam và 2.000-3.000 tấn thuốc bắc. Tại ngôi làng này, từng tấc đất đều được tận dụng triệt để.

Ruộng tốt dành cho các loại cây giá trị cao như cúc hoa, bạch chỉ, ngưu tất, địa liền; đất xấu hơn thì trồng hoài sơn, nga truật, tía tô, kinh giới. Ngay cả bờ mương, rìa đường hay vườn nhà cũng phủ bóng dáng cây thuốc.

Người già đến trẻ nhỏ đều thuộc nằm lòng công dụng của từng loại cây: cúc hoa chữa nhức đầu, mỏi mắt; địa liền giảm đau xương khớp; tía tô, kinh giới vừa là rau ghém vừa có tác dụng tiêu độc, chống viêm.

Có cây lấy lá, lấy hoa, có loại dùng củ, dùng rễ; thậm chí nhiều loại quý từ gốc đến ngọn đều trở thành vị thuốc. Đặc biệt, dược liệu ở đây giữ được độ sạch cao do cây có khả năng kháng sâu bệnh tự nhiên, ít khi phải dùng thuốc bảo vệ thực vật.

Sau thu hoạch, dược liệu được rửa sạch, thái nhỏ và sơ chế kỹ lưỡng bằng cách phơi nắng tự nhiên hoặc sấy lò. Dù công đoạn không quá phức tạp nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ để bảo đảm dược tính.

Không chỉ buôn bán, Nghĩa Trai còn nổi tiếng với nghề kê đơn, bốc thuốc theo y học cổ truyền. Những người làm nghề luôn lấy chữ “nghĩa” làm đầu như chính tên gọi của làng, coi việc chữa bệnh cứu người là trách nhiệm và đạo lý.

Dấu ấn nghìn năm và đặc sản cúc chi tiến vua

Lịch sử làng dược liệu Nghĩa Trai bắt đầu từ khoảng năm 1572. Tương truyền, ba vị tướng dưới triều vua Lý Thánh Tông sau khi giúp vua đánh thắng giặc Chiêm Thành đã về đây khai hoang, lập ấp, trồng cây thuốc và hành nghề y cứu người.

Cảm phục công đức đó, dân làng đã lập đền thờ, tôn các ông làm Thành hoàng để thờ phụng cho đến tận ngày nay. Từ đó, nghề thuốc bén rễ, trở thành sinh kế và đạo nghiệp của bao thế hệ.

Trong làng có bốn dòng họ lớn: Đỗ, Nguyễn, Trần, Lê; mỗi dòng họ lại lưu giữ một bài thuốc riêng. Họ Nguyễn nổi tiếng với bài thuốc chữa bệnh cam cho trẻ nhỏ; họ Trần từng có bài thuốc trị hen; họ Đỗ có truyền thống viết sách, châm cứu; còn họ Lê lại giỏi làm thuốc và chế biến dược liệu.

Nhắc đến Nghĩa Trai là nhắc đến những cánh đồng xanh mướt với mần trầu, tía tô, kinh giới, cốt khí... phủ kín ruộng đồng. Nhưng nổi bật nhất chính là hoa cúc chi - đặc sản "cúc tiến vua" mang vẻ đẹp mộc mạc với sắc vàng tươi và hương thơm ngọt dịu.

Hoa có vị đắng nhẹ, thường dùng trong các bài thuốc bổ dưỡng, hỗ trợ điều trị bệnh về mắt, huyết áp hoặc pha trà thanh nhiệt. Vào cuối mùa đông, cả làng như khoác lên tấm áo vàng rực rỡ khi cúc bắt đầu bung nở, mang lại nguồn thu nhập ổn định và khiến bao người ghé thăm xao xuyến.

Dù trải qua thời kỳ khó khăn, người dân Nghĩa Trai chưa từng bỏ nghề. Nhờ cây thuốc, đời sống được cải thiện, con em học hành đỗ đạt cao. Làng đã có hàng trăm bác sỹ, thầy giáo trưởng thành từ mảnh đất này.

Thu nhập từ nghề thuốc cao hơn trồng lúa, nhưng trên hết đó là niềm tự hào. Giữa nhịp sống hiện đại, Nghĩa Trai vẫn bền bỉ giữ cho mình hương thơm lá cỏ và tình người.

Ngôi làng không chỉ cung cấp hàng nghìn tấn thảo dược mà còn gìn giữ một kho tàng tri thức dân gian quý báu. Nghĩa Trai hôm nay vẫn bền bỉ với cây thuốc - minh chứng rằng khi nghề gắn với tâm và đức, nó sẽ trường tồn cùng thời gian.