Hành trình trở về cội nguồn

Khi những cơn gió bấc đầu mùa tràn về miền biên viễn, cũng là lúc bản Hạ Sơn rộn ràng chuẩn bị cho Tết năm cùng – dịp lễ diễn ra vào tháng 11, 12 Âm lịch. Không đợi đến giao thừa, người Dao nơi đây chọn thời khắc này để khép lại một năm lao động, mở ra chu kỳ mới bằng sự tri ân và sum họp.

Hạ Sơn hôm nay đã đổi thay với những con đường bê tông, những mái nhà sàn khang trang của 263 hộ dân. Nhưng phía sau diện mạo mới ấy vẫn là ký ức về hành trình lập bản từ vùng núi cao Quan Hóa, Bá Thước xuống định cư từ những năm 1970. Cái tên “Hạ Sơn” vì thế không chỉ là địa danh, mà còn là dấu mốc cho một cuộc chuyển mình – từ du canh du cư sang cuộc sống ổn định, gắn bó bền lâu với đất đai.

Tết năm cùng chính là dịp để những người con đi xa trở về. Bên bếp lửa ấm, câu chuyện về lịch sử dân tộc Dao được kể lại qua lời các bậc cao niên, để truyền thống không nằm trên trang sách, mà sống động trong ký ức và hơi thở cộng đồng.

Âm thanh rộn ràng nhất trong những ngày này là tiếng chày giã bánh dầy vang vọng khắp ngõ bản. Những hạt nếp nương tròn mẩy, tinh túy nhất sau mùa gặt được đồ chín, cho vào cối giã nhuyễn. Thanh niên trai tráng đảm nhận công đoạn giã bánh, còn các bà, các mẹ khéo léo nặn nên từng chiếc bánh tròn trịa.

Bánh dầy – hay còn gọi là “bánh Mặt trời” – mang hình tròn tượng trưng cho sự vẹn toàn, đủ đầy. Màu trắng ngần của nếp mới, đặt trên lá chuối xanh mướt, không chỉ là món ăn truyền thống mà còn là thông điệp về khởi đầu tinh khôi và hy vọng cho năm mới.

Mỗi chiếc bánh là kết tinh của đất trời, của bàn tay lao động và của tinh thần cộng đồng – nơi mọi thế hệ cùng chung sức tạo nên thành quả.

Phần hồn cốt của Tết năm cùng là lễ cúng tổ tiên – nghi lễ thiêng liêng nhất trong năm. Bàn thờ được lập trang trọng với ba không gian: cúng Bàn Vương – ông tổ huyền thoại của người Dao, bàn thờ tổ tiên và bàn thờ hội đồng ma. Các thầy cúng thông thạo tiếng Dao cổ thực hiện nghi thức kéo dài gần hai giờ, với những bài khấn như dòng suối ngầm kể lại công lao tiền nhân và báo cáo thành quả một năm qua.

Đối với người Dao, đây không chỉ là nghi thức tín ngưỡng, mà còn là cuộc đối thoại giữa người sống và người đã khuất. Lời cầu mong giản dị nhưng sâu sắc: cầu sức khỏe, cầu mùa màng tươi tốt, cầu cho “cái bụng lúc nào cũng no, cái tâm lúc nào cũng sáng”.

Đặc biệt, tiền vàng được tự tay làm từ giấy bản. Mâm lễ gồm thủ lợn, gà trống thiến, bánh dầy đầu mùa… được bày trong rổ tròn lót lá chuối tươi – cách trình bày gợi nhớ về những tháng ngày gian khó khi tổ tiên còn du canh du cư giữa đại ngàn.

Tinh thần cộng đồng – Giá trị vượt thời gian

Khi nghi lễ khép lại, bữa tiệc cộng đồng mở ra. Không còn khoảng cách giữa khách và chủ, giữa quen và lạ. Mọi người cùng nâng chén rượu ngô cay nồng, gửi nhau những lời chúc tốt lành.

Đây cũng là dịp người già nhắc con cháu gìn giữ chữ Nôm Dao, giữ lấy sắc màu rực rỡ trên trang phục truyền thống. Việc bảo tồn văn hóa không chỉ để lưu giữ vẻ đẹp, mà còn để khẳng định bản sắc giữa dòng đời hội nhập.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, Tết năm cùng vẫn bền bỉ như mạch ngầm văn hóa chảy qua bao thế hệ. Những bộ trang phục thêu chỉ rực rỡ thấp thoáng dưới hiên nhà sàn, tiếng cười trẻ thơ vang vọng sân bản – tất cả tạo nên một bức tranh mùa xuân sớm đầy hy vọng.

Tết năm cùng không chỉ là một ngày lễ. Đó là hành trình trở về cội nguồn, là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, là cam kết gìn giữ bản sắc để hướng tới tương lai. Và chính từ những giá trị nguyên bản ấy, cộng đồng người Dao Quần Chẹt ở Hạ Sơn đang viết tiếp câu chuyện về niềm tin, sự bền vững và thịnh vượng trên mảnh đất quê hương.