Thực trạng đái tháo đường và sai lầm khi kiêng cơm

Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính để lại gánh nặng y tế nặng nề cho toàn xã hội. Số liệu gần đây cho thấy tốc độ gia tăng đáng báo động. Theo báo cáo của Liên đoàn Đái tháo đường Thế giới năm 2024, Việt Nam có khoảng 2,5 triệu người trưởng thành từ 20 đến 79 tuổi mắc bệnh, dự tính đến năm 2050 sẽ leo thang lên khoảng 2,7 triệu người mang bệnh trong tương lai. Thực trạng này càng đáng lo ngại qua kết quả điều tra toàn quốc của Bệnh viện Nội tiết Trung ương năm 2020.

Tỷ lệ mắc đái tháo đường tại nước ta chạm mốc 7,3%, tỷ lệ tiền đái tháo đường là 17,8%. Điều đáng báo động là hiện còn hơn 60% người bệnh chưa được chẩn đoán. Trong đó, hơn một nửa số người trưởng thành chưa từng xét nghiệm đường huyết để tầm soát và phát hiện sớm căn bệnh này. Trước tình trạng bệnh trẻ hóa và tăng cao, cộng đồng xuất hiện không ít hiểu lầm. Do chỉ số đường huyết (GI) của cơm trắng ở mức cao từ 60-80 , được xếp vào loại thực phẩm GI cao, nhiều người quy chụp tinh bột là thủ phạm duy nhất gây bệnh. Từ đó, họ truyền tai nhau cắt giảm hoặc kiêng ăn cơm hoàn toàn trong bữa ăn hằng ngày để phòng tránh căn bệnh tiểu đường nguy hiểm.

Phân tích về hiện tượng này, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng - Phó trưởng khoa Dinh dưỡng lâm sàng và Tiết chế (Bệnh viện Nội tiết Trung ương) cho biết, đây là vấn đề cần phải nhìn nhận một cách khách quan, không nên quy chụp. Ông Hưng cho rằng, hiện nay mọi người ăn ít cơm hơn trước, mỗi bữa chỉ một bát cơm nhưng bệnh vẫn gia tăng. Trong khi trước đây, một người trưởng thành ăn 3-4 bát cơm/bữa nhưng người mắc đái tháo đường ít hơn hiện nay. Vì thế, việc quy chụp cơm hay tinh bột khiến đái tháo đường gia tăng là không thật sự chính xác.

Phó giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Phó trưởng khoa Dinh dưỡng lâm sàng và Tiết chế, Bệnh viện Nội tiết Trung ương khẳng định cần nhìn nhận khách quan, không nên quy chụp. Bác sĩ chỉ ra thực tế trước đây người trưởng thành ăn từ ba đến bốn bát cơm mỗi bữa nhưng tỷ lệ mắc bệnh ít hơn hiện nay. Hiện nay, dù lượng cơm mỗi bữa chỉ còn một bát nhưng bệnh vẫn gia tăng mạnh.

Lý giải cho nghịch lý trên, bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng cho biết sự khác biệt nằm ở lối sống và mức tiêu hao năng lượng.  Ông Hưng lý giải, trước kia ăn ít cơm nhưng thời gian hoạt động thể lực nhiều, tiêu hao năng lượng tốt. Còn hiện nay, dù lượng tinh bột ăn vào ít hơn trước, nhưng chúng ta lười vận động. Ngoài ra, dù lượng cơm ăn vào giảm đi nhưng chất đạm, chất béo, đặc biệt là đường đơn lại ăn quá nhiều, từ đó khiến bệnh gia tăng.

Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng cảnh báo sai lầm khi nhiều người bớt cơm nhưng tăng lượng quả chín vì nghĩ trái cây luôn vô hại. “Thực tế hằng ngày chúng ta không chỉ ăn cơm, mà cả thức ăn, đồ uống có đường và trái cây. Ngay cả việc ăn trái cây hằng ngày dù tốt, nhưng cũng phải thực hiện một cách khoa học. Theo khuyến cáo, người trưởng thành ăn 200g quả chín mỗi ngày, nhưng có người ăn bớt cơm đi, tăng số lượng quả chín lên vì tưởng ăn trái cây nhiều là tốt. Thế nhưng, ăn quá nhiều quả chín cũng không tốt, đó cũng là nguồn nạp đường đơn vào cơ thể. Hay nhiều người bỏ bữa, nhịn cơm nhưng lại ăn vặt với nhiều đồ ngọt từ bánh kẹo, bánh kem hay nước ngọt, trà sữa. Đây đều là đồ ăn, thức uống chứa rất nhiều đường, dễ gây tăng cân, béo phì và đái tháo đường nếu sử dụng trong thời gian dài”, bác sĩ Hưng phân tích.

Nguyên tắc ăn cơm khoa học giúp kiểm soát đường huyết

Để giải quyết bài toán dinh dưỡng, các chuyên gia khẳng định tinh bột là nhóm chất không thể bỏ qua trong thực đơn. Qua thực tế thăm khám, bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng cho biết ngay cả với bệnh nhân tiểu đường đang phải điều trị, bác sĩ cũng không bao giờ khuyên phải kiêng cơm hoàn toàn. Ngược lại, người bệnh vẫn cần duy trì ăn cơm đều đặn hằng ngày theo đúng khuyến cáo chuyên môn. Với người bình thường, lượng cơm tiêu thụ cần điều chỉnh linh hoạt theo nhu cầu năng lượng và tính chất công việc. Nếu không ăn thực phẩm thay thế như bún hay phở, mỗi ngày ăn từ bốn đến năm bát cơm là đủ. Cụ thể, người chỉ cần nạp 1.600 kcal mỗi ngày nên ăn bốn bát cơm, còn người hoạt động thể lực nhiều cần nạp 2.000 kcal thì phải ăn năm bát cơm mới đảm bảo sức khỏe.

Đồng quan điểm, Bác sĩ chuyên khoa II Trương Thị Vành Khuyên, Khoa Nội tiết - Đái tháo đường thuộc Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò trọng yếu của tinh bột. Bác sĩ cho biết mục tiêu điều trị tiểu đường là giữ đường huyết ở mức an toàn. Dù carbohydrate ảnh hưởng đến đường huyết nhanh hơn đạm và béo, người bệnh không nên loại bỏ hoàn toàn mà cần điều chỉnh và sử dụng những loại phù hợp.

Bác sĩ Trương Thị Vành Khuyên hướng dẫn người bệnh tuân thủ nguyên tắc phân chia khẩu phần trong từng bữa ăn. Theo đó, lượng cơm trắng chỉ nên chiếm một phần tư đĩa, một phần hai dành cho chất xơ từ rau quả ít ngọt, một phần tư còn lại là protein. Việc duy trì tỷ lệ này giúp cân bằng nhóm tinh bột đường, đạm và béo, từ đó không khiến đường huyết tăng cao sau bữa ăn.

Một chia sẻ hữu ích từ bác sĩ Trương Thị Vành Khuyên là tận dụng cơm nguội. Cơm trắng sau khi để nguội có hàm lượng tinh bột kháng tự nhiên cao hơn gạo mới nấu, giúp giảm chỉ số đường huyết trong cơm. Tinh bột kháng không chuyển hóa thành glucose và không bị men tụy phân hủy ở ruột non. Chúng đi xuống ruột già và lên men, cung cấp thức ăn cho vi khuẩn có lợi cho đường ruột. Loại tinh bột này chỉ chứa 2,5 calo trên một gram, thấp hơn mức 4 calo của tinh bột thường.

Thay vì bỏ cơm, bác sĩ Trương Thị Vành Khuyên khuyên người bệnh tiểu đường nên cân nhắc kết hợp cơm với thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp dưới 55 như yến mạch, gạo lứt, các loại đậu hay ngũ cốc nguyên hạt. Bên cạnh chế độ ăn, mọi người cần duy trì cân nặng hợp lý, tập thể lực ít nhất 30 phút mỗi ngày và khám sức khỏe định kỳ để kiểm soát đường huyết, ngăn ngừa biến chứng tim mạch, thận và thần kinh nguy hiểm.