Sức hút đặc sản và những điểm nghẽn

Theo Báo Phú Thọ, không ai nhớ chính xác cây khoai sọ có mặt ở xã Tân Mai (tỉnh Phú Thọ) từ bao giờ. Những người cao tuổi kể lại rằng, từ xa xưa, vào mùa giáp hạt, khi thóc trong bồ đã vơi mà lúa ngoài đồng chưa đến kỳ thu hoạch, người dân lại đào khoai về chế biến thành thức ăn. Khi thì đồ, lúc lại nấu canh. Cây khoai từng giúp nhiều gia đình người Thái, người Mường vượt qua những ngày thiếu đói. Từ món ăn quen thuộc trong mỗi gia đình, khoai sọ Phúc Sạn dần trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua nhờ hương vị đặc trưng riêng có. Khoai khi nấu có độ dẻo, bùi, vị ngọt đậm và mùi thơm dễ nhận biết. Mỗi gốc khoai thường có một củ cái cùng nhiều củ con. Khoai có thể chế biến thành nhiều món như đồ, luộc, nướng hoặc nấu cùng xương; khi chín nhanh mềm, nước canh sánh và thơm ngậy.

Sau mỗi vụ thu hoạch, các gia đình thường lựa chọn những củ đều, chắc, không bị sâu bệnh để làm giống cho mùa sau. Cách tuyển chọn này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thực tế, được truyền từ người này sang người khác qua nhiều thế hệ. Nhờ đó, giống khoai bản địa vẫn được gìn giữ và tiếp tục sinh trưởng tốt tại địa phương. Đồng chí Bùi Ngọc Đại - Chủ tịch UBND xã Tân Mai cho biết, khoai sọ Phúc Sạn phù hợp với đất đồi, có sức sống khá tốt và ít sâu bệnh. Người dân chủ yếu tập trung vào các khâu làm đất, chọn giống, làm cỏ định kỳ; nhiều hộ còn sử dụng phân chuồng ủ, hạn chế phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Phương thức canh tác này góp phần giữ được hương vị tự nhiên đặc trưng của sản phẩm.

Cây khoai sọ ưa đất tơi xốp, đặc biệt là những khu đất mới hoặc đã được luân canh qua vài vụ. Nếu trồng liên tục trên cùng một mảnh đất, củ thường nhỏ, năng suất và chất lượng cũng giảm sút. Vì vậy, người dân thường luân canh khoai với ngô hoặc các loại cây màu khác nhằm cải tạo đất. Quỹ đất không rộng khiến diện tích trồng khoai khó tăng nhanh, song cũng đặt ra yêu cầu phải chú trọng hơn đến chất lượng trên từng luống trồng. Khoai thường được xuống giống vào dịp đầu năm, khi đất có độ ẩm thích hợp và thu hoạch vào những tháng cuối năm.

Khi lá ngả vàng, cuống bắt đầu rũ xuống, người dân mới dùng cuốc khơi nhẹ quanh gốc, tránh làm sứt củ để bảo đảm hình thức sản phẩm. Trung bình mỗi ha cho thu hoạch khoảng 6 đến 7 tấn khoai sọ, những diện tích được chăm sóc tốt có thể đạt khoảng 10 tấn. Ngay sau khi đào lên, khoai được phân loại tại nương. Những củ to, đều được dành để bán tươi; củ nhỏ hơn được sử dụng trong gia đình hoặc đưa vào sơ chế. Hiện nay, nhằm kéo dài thời gian bảo quản và giúp người tiêu dùng có thể thưởng thức khoai sọ Phúc Sạn quanh năm, nhiều gia đình đã gọt vỏ, rửa sạch, cắt miếng rồi đóng túi hút chân không, bảo quản lạnh để sử dụng dần.

Giải pháp và định hướng phát triển

Năm 2020 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi sản phẩm được bảo hộ nhãn hiệu "Khoai sọ Phúc Sạn - Mai Châu". Trước đó, UBND tỉnh Hòa Bình (cũ) đã phê duyệt nhiệm vụ tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ tạo cơ sở để kiểm soát nguồn gốc, chất lượng, bảo vệ tên gọi và nâng cao giá trị đặc sản địa phương. Sau khi được bảo hộ nhãn hiệu, giá trị khoai sọ Phúc Sạn cũng từng bước được nâng lên. Nếu trước đây giá khoai chỉ dao động khoảng 15.000 - 20.000 đồng/kg thì sau đó đã tăng lên 27.000 đồng, rồi 30.000 đồng/kg. Đến mùa thu hoạch năm nay, khoai loại 1 được bán với giá khoảng 50.000 đồng/kg, loại 2 khoảng 35.000 đồng/kg.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, hoạt động trồng khoai sọ tại Tân Mai vẫn còn phân tán theo từng hộ, diện tích sản xuất không lớn. Việc ghi chép quá trình canh tác, thống nhất tiêu chuẩn củ giống, phân loại sản phẩm và quản lý bao bì chưa được thực hiện đồng đều. Phần lớn khoai tươi vẫn được tiêu thụ thông qua thương lái hoặc tại các chợ, trong khi lượng hàng đi xa còn phụ thuộc vào các mối tiêu thụ quen thuộc. Khi sản lượng chưa ổn định, việc ký kết hợp đồng dài hạn với doanh nghiệp, siêu thị hoặc các đầu mối phân phối lớn sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngược lại, nếu mở rộng diện tích thiếu kiểm soát, trồng trên những chân đất không phù hợp hoặc sử dụng nguồn giống không bảo đảm, chất lượng đặc trưng của sản phẩm cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Bài toán đặt ra hiện nay là phải tổ chức lại sản xuất một cách bài bản hơn, từ khâu giống, quy hoạch vùng trồng đến tiêu thụ sản phẩm. Đồng chí Bùi Ngọc Đại, Chủ tịch UBND xã Tân Mai cho biết: Thời gian tới, xã định hướng rà soát những chân đất phù hợp để từng bước hình thành vùng trồng khoai sọ Phúc Sạn tập trung, gắn với kế hoạch luân canh hợp lý. Xã sẽ vận động các hộ có kinh nghiệm cùng tham gia lựa chọn, gìn giữ nguồn giống và thử nghiệm phương thức canh tác phù hợp với điều kiện vùng hồ, qua đó nâng cao năng suất nhưng vẫn bảo đảm giữ được vị dẻo, bùi và mùi thơm đặc trưng của khoai.

Bên cạnh đó, địa phương định hướng liên kết các hộ trồng khoai thông qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã, từng bước thống nhất quy trình phân loại, sơ chế, đóng gói và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Khi có đơn vị đứng ra thu gom, kiểm soát chất lượng và kết nối đầu ra, việc tiêu thụ khoai sẽ thuận lợi hơn, đồng thời tạo nền tảng để xây dựng sản phẩm OCOP. Không chỉ có lợi thế về sản xuất, Tân Mai còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp của vùng lòng hồ sông Đà cùng bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái, Mường. Đây là điều kiện thuận lợi để địa phương gắn sản phẩm khoai sọ với du lịch cộng đồng, đưa khoai vào thực đơn tại các homestay và giỏ quà đặc sản phục vụ du khách.

Đến với vùng hồ, du khách có thể tham quan nương khoai, trải nghiệm thu hoạch, thưởng thức các món ăn chế biến tại chỗ và mua sản phẩm về làm quà. Qua đó, khoai sọ Phúc Sạn không chỉ được biết đến như một đặc sản địa phương mà còn mang theo câu chuyện về nguồn giống, cách canh tác và vùng đất đã tạo nên hương vị riêng. Trên những triền đồi ven lòng hồ, mỗi mùa khoai Phúc Sạn vẫn bắt đầu từ những củ giống được người dân tuyển chọn và gìn giữ qua nhiều năm. Việc bảo tồn nguồn giống truyền thống giúp duy trì hương vị đặc trưng, trong khi tổ chức sản xuất bài bản sẽ mở thêm cơ hội nâng cao giá trị và thu nhập cho người trồng. Từ những nương khoai nhỏ, sản phẩm Phúc Sạn đang có thêm điều kiện để vươn xa, mang theo vị dẻo, bùi, thơm ngọt đặc trưng của vùng đất quê nhà.