Nghịch lý mức sinh thấp và tốc độ già hóa nhanh

Theo công bố mới nhất từ cơ quan thống kê, tính đến năm 2025, dân số trung bình của Việt Nam tăng thêm khoảng 1 triệu người so với năm trước, đạt mốc 102,3 triệu. Mặc dù quy mô dân số vẫn tiếp tục mở rộng, cơ cấu nhân khẩu học đang chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ.

Cụ thể, nhóm dân số phụ thuộc trẻ (dưới 15 tuổi) đã giảm xuống còn 22,8%. Ở chiều ngược lại, tỷ trọng người cao tuổi (trên 60 tuổi) tăng lên mức 14,5%. Điều này đồng nghĩa với việc cứ 7 người Việt Nam thì đã có một người già. Các chuyên gia nhân khẩu học nhận định, Việt Nam đang chuyển từ trạng thái "xã hội đang già hóa" sang "xã hội già" với tốc độ nhanh hơn nhiều so với các quốc gia phát triển, rút ngắn thời gian chuẩn bị của hệ thống an sinh.

Bên cạnh đó, tổng tỷ suất sinh (TFR) năm 2025 đạt 1,93 con/phụ nữ. Dù con số này có nhích nhẹ so với mức đáy lịch sử 1,91 của năm 2024, nhưng vẫn nằm dưới mức sinh thay thế (2,1 con) và duy trì xu hướng giảm trong dài hạn. Đáng chú ý, sự chênh lệch mức sinh giữa các vùng miền đang nới rộng khoảng cách: trong khi TP.HCM và các đô thị phát triển có mức sinh rất thấp (khoảng 1,5 con), thì các tỉnh miền núi như Điện Biên vẫn duy trì mức cao (gần 3 con).
Thách thức kinh tế 

Giai đoạn "cơ cấu dân số vàng" – động lực tăng trưởng kinh tế quan trọng của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua đang dần đi đến hồi kết. Mặc dù lực lượng trong độ tuổi lao động (15-59 tuổi) hiện vẫn chiếm gần 63%, nhưng áp lực lên nhóm này đang ngày càng lớn.

Giới chuyên gia tài chính, bao gồm đại diện từ HSBC Việt Nam, cảnh báo về "bộ ba" thách thức: tài khóa, tài chính và xã hội. Khi tốc độ già hóa diễn ra trong bối cảnh thu nhập bình quân mới chỉ ở mức trung bình, Việt Nam đối mặt với nguy cơ "già trước khi giàu". Gánh nặng lên hệ thống hưu trí và y tế sẽ gia tăng đột biến, buộc ngân sách Nhà nước phải căng mình chi trả.

Đặc biệt, thế hệ lao động trẻ hiện nay đang trở thành "thế hệ bánh mì kẹp". Họ chịu áp lực tài chính kép: vừa phải nuôi dạy con cái trong bối cảnh chi phí sinh hoạt đô thị leo thang, vừa phải phụng dưỡng cha mẹ già. Áp lực kinh tế này tạo ra một vòng luẩn quẩn: chi phí cao khiến người trẻ ngại sinh con hoặc kết hôn muộn, điều này lại càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt lao động và đẩy nhanh tốc độ già hóa trong tương lai.

Bước ngoặt chính sách: Từ "Kế hoạch hóa" sang "Dân số và Phát triển"

Trước những thách thức cấp bách nêu trên, năm 2026 được xác định là năm bản lề cho sự thay đổi tư duy quản lý dân số. Luật Dân số mới, vừa được Quốc hội thông qua và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu sự chuyển dịch trọng tâm chính sách: từ tập trung vào kế hoạch hóa gia đình sang giải quyết toàn diện các vấn đề về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số.

Điểm đột phá của Luật mới là trao quyền tự quyết về số con, thời điểm sinh và khoảng cách sinh cho các cặp vợ chồng, thay thế hoàn toàn các quy định hạn chế số con trước đây. Mục tiêu cao nhất là vận động mỗi gia đình sinh đủ hai con để duy trì mức sinh thay thế bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, các bộ ngành đang ráo riết xây dựng các gói chính sách hỗ trợ thiết thực. Bộ Y tế phối hợp cùng các cơ quan liên quan đề xuất ưu tiên mua nhà ở xã hội, giảm thuế và hỗ trợ chi phí giáo dục cho các cặp vợ chồng sinh đủ hai con. Tại các địa phương có mức sinh thấp, các chính sách thưởng tiền, hỗ trợ viện phí và can thiệp y tế (như sàng lọc trước sinh, hỗ trợ hiếm muộn) cũng đang được đẩy mạnh.

Bên cạnh nỗ lực kích cầu mức sinh, việc kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh (hiện ở mức 110 bé trai/100 bé gái) và thích ứng với già hóa dân số cũng là những trụ cột chính trong chiến lược phát triển bền vững quốc gia giai đoạn tới.