Thách thức từ mức sinh giảm thấp và nguy cơ dân số tăng trưởng âm

Theo số liệu từ Bộ Y tế, mức sinh tại Việt Nam đang có xu hướng giảm sâu và giữ ở mức dưới mức sinh thay thế (2,1 con/phụ nữ). Cụ thể, tỷ lệ này đã giảm từ 2,11 (năm 2021) xuống còn 1,91 (năm 2024) và đạt 1,93 vào năm 2025.

Tình trạng này kéo theo những kịch bản đáng quan ngại về cấu trúc nhân học và lực lượng lao động:

Năm 2036: Dự báo Việt Nam sẽ kết thúc thời kỳ "dân số vàng".

Năm 2044: Lực lượng lao động bắt đầu suy giảm.

Năm 2051: Dân số Việt Nam dự kiến sẽ bắt đầu tăng trưởng âm.

Giai đoạn 2069-2074: Dân số có thể giảm bình quân khoảng 461.000 người/năm.

Bên cạnh đó, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là thách thức lớn. Nếu tỷ số hiện tại (khoảng 111,4 bé trai/100 bé gái) tiếp diễn, đến năm 2059 Việt Nam sẽ dư thừa khoảng 2,5 triệu nam giới, dẫn đến các hệ lụy về an ninh trật tự và phá vỡ cấu trúc gia đình.

Gói giải pháp hỗ trợ tài chính trực tiếp

Để cụ thể hóa Luật Dân số 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026), dự thảo Nghị định đề xuất các mức hỗ trợ tài chính thiết thực nhằm khuyến khích phụ nữ sinh con và thực hiện sàng lọc y khoa:

Hỗ trợ sinh con: Tặng 2.000.000 đồng/người/lần sinh cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người và phụ nữ tại các vùng có mức sinh thấp.

Cộng dồn ưu đãi: Trường hợp một cá nhân thuộc nhiều nhóm đối tượng (ví dụ: vừa là người dân tộc thiểu số, vừa sinh đủ hai con trước 35 tuổi) sẽ được hưởng tất cả các chế độ tương ứng.

Hỗ trợ y tế: Chi trả 900.000 đồng/lần sàng lọc trước sinh và 600.000 đồng/lần sàng lọc sơ sinh để nâng cao chất lượng dân số.

Đáng chú ý, Trung ương cho phép chính quyền địa phương (cấp tỉnh) căn cứ vào ngân sách để áp dụng mức hỗ trợ cao hơn. Thực tế, TP.HCM – nơi có mức sinh thấp nhất cả nước – đang dự kiến nâng mức hỗ trợ lên 5.000.000 đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi.

Đột phá chính sách nghỉ thai sản và an cư

Điểm mới đặc biệt trong dự thảo là việc điều chỉnh chế độ nghỉ ngơi cho cha mẹ khi sinh con thứ hai:

Lao động nữ: Được nghỉ thai sản 7 tháng (tăng 1 tháng so với quy định hiện hành) nếu tại thời điểm sinh đã có một con đẻ.

Lao động nam: Được nghỉ 10 ngày làm việc để chăm sóc vợ và con.

Ngoài ra, nhằm giải quyết bài toán "an cư lạc nghiệp", dự thảo nêu rõ những gia đình có từ 2 con đẻ trở lên sẽ được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Đây là sự phối hợp liên bộ giữa Bộ Y tế và Bộ Xây dựng nhằm lồng ghép yếu tố dân số vào quy hoạch đô thị.

Thủ tục hành chính tinh gọn

Để chính sách sớm đi vào cuộc sống, quy trình nhận hỗ trợ được tối giản hóa. Người dân có thể gửi tờ khai qua ba hình thức: nộp trực tiếp, qua bưu chính hoặc qua môi trường điện tử đến UBND cấp xã. Trong vòng 5 ngày làm việc, cơ quan chức năng sẽ kiểm tra và ra quyết định chi trả. Thời hạn nhận hỗ trợ tối đa là 6 tháng sau khi sinh con.

Lộ trình thực hiện:

Các quy định chung dự kiến hiệu lực từ 01/7/2026.

Riêng chính sách hỗ trợ tiền mặt cho phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi và ưu tiên nhà ở xã hội sẽ bắt đầu từ 01/1/2027.

Chính sách không áp dụng hồi tố cho các trường hợp sinh con trước ngày Nghị định có hiệu lực.

Việc kịp thời ban hành các chính sách khuyến sinh không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là chiến lược dài hạn để bảo vệ nguồn nhân lực, duy trì đà tăng trưởng kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội cho Việt Nam trong những thập kỷ tới.