Sâm Nam núi Dành – sản vật quý của vùng đất Tân Yên

Nhắc đến vùng núi Dành, người dân Bắc Giang trước đây không chỉ nhớ đến cảnh sắc thiên nhiên mà còn tự hào về giống sâm Nam quý, từ lâu được biết đến với tên gọi sâm tiến vua hay cát sâm. Đây là loại cây dược liệu bản địa gắn bó với đời sống người dân địa phương qua nhiều thế hệ, mang giá trị về lịch sử, văn hóa và kinh tế.

Trong Đại Nam nhất thống chí từng ghi chép: “Tên nỏ sản xuất tại Yên Thế. Sâm Nam sẵn ở đỉnh núi Chung Sơn. Cỏ thi cũng có ở Chung Sơn”. Núi Chung Sơn trong sử sách chính là núi Dành ngày nay, thuộc địa bàn huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang trước đây. Sự hiện diện của cây sâm trong tư liệu lịch sử cho thấy loại dược liệu này đã được biết đến từ lâu tại vùng đất này.

Giá trị của sâm Nam núi Dành còn được lưu truyền qua những câu ca dao dân gian:

“Sâm Nam nổi tiếng núi Dành
Chợ đầy nhan nhản những hành Chung Sơn
Sông Thương uốn khúc lượn quanh
Cá nhiều tôm sẵn Lãn Tranh giỏi chài.”

Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, trước đây sâm Nam chủ yếu mọc tự nhiên trong rừng. Người đi rừng thường sử dụng loại củ này khi mệt mỏi, mất sức. Qua thời gian, kinh nghiệm sử dụng và nhân giống được truyền lại, góp phần đưa cây sâm từ môi trường tự nhiên vào sản xuất nông nghiệp.

Khu vực núi Dành có những điều kiện sinh thái đặc trưng, với địa hình độc lập giữa vùng đồng bằng, độ cao dao động từ 10–80 m so với mực nước biển. Khí hậu tương đối ôn hòa, nhiệt độ trung bình từ 24,9–26,5°C, lượng mưa hằng năm khoảng 1.400–1.700 mm, độ ẩm không khí trung bình khoảng 82,5%. Đất trồng được hình thành từ hệ tầng Vân Lãng, có tầng đất dày trên 50 cm, tơi xốp và chứa các thành phần hữu cơ, vi lượng.

Những điều kiện tự nhiên này góp phần tạo nên môi trường sinh trưởng phù hợp cho cây sâm. Các nghiên cứu về thành phần hóa học cũng ghi nhận trong củ và hoa sâm Nam núi Dành có các nhóm hợp chất như saponin, flavonoid, acid hữu cơ, acid amin và saccharid. Đây là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, khai thác và phát triển các sản phẩm từ loại cây dược liệu bản địa.

Đặc biệt, ngày 2/8/2021, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 3228/QĐ-SHTT về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00108 cho sâm Nam núi Dành. Việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý góp phần khẳng định nguồn gốc, giá trị và danh tiếng của sản phẩm, đồng thời tạo cơ sở quan trọng để địa phương phát triển vùng nguyên liệu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Từ tâm huyết của người phụ nữ địa phương đến mô hình HTX liên kết sản xuất

Nhận thấy tiềm năng kinh tế từ giống sâm quý của quê hương, chị Trần Thị Thanh, ở thôn Lãn Tranh, xã Liên Chung, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang trước đây, nay thuộc xã Phúc Hòa, Thành phố Bắc Ninh, đã lựa chọn phát triển cây sâm Nam núi Dành theo hướng sản xuất hàng hóa. Với mong muốn tập hợp các hộ dân cùng tham gia trồng sâm, mở rộng vùng nguyên liệu và nâng cao giá trị sản phẩm, năm 2022, chị thành lập HTX Sản xuất và Dịch vụ kinh doanh sâm Nam núi Dành Thanh Vinh với 7 thành viên.

Thời điểm bắt đầu, việc phát triển cây sâm vẫn còn nhiều khó khăn. Để hình thành vùng nguyên liệu tập trung, cần có sự tham gia của nhiều hộ dân, thống nhất phương thức sản xuất và tìm kiếm đầu ra ổn định cho sản phẩm. Vì vậy, HTX xác định việc liên kết các hộ trồng sâm là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời chú trọng cung ứng cây giống, thu mua nguyên liệu và từng bước phát triển các sản phẩm chế biến.

Từ quy mô ban đầu, hoạt động của HTX ngày càng được mở rộng. Hiện nay, HTX có khoảng 10 ha sâm do đơn vị trực tiếp sản xuất, với các diện tích cây có độ tuổi từ 2–10 năm. Bên cạnh đó, HTX liên kết với khoảng 100 thành viên tại Bắc Giang và các tỉnh, thành lân cận, tổng diện tích vùng trồng liên kết khoảng 100 ha.

Không chỉ tổ chức sản xuất, HTX còn cung ứng khoảng 50 vạn cây giống mỗi năm, đồng thời thực hiện thu mua nguyên liệu cho các hộ tham gia chuỗi liên kết. Cách làm này giúp người dân có thêm điều kiện tiếp cận nguồn giống, mở rộng diện tích trồng và chủ động hơn trong việc tiêu thụ sản phẩm. HTX cũng thường xuyên duy trì việc làm cho khoảng 15 lao động địa phương với mức thu nhập ổn định.

Việc xây dựng mạng lưới liên kết đã giúp HTX từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang tổ chức sản xuất theo chuỗi. Thay vì mỗi hộ tự tìm đầu ra, các thành viên có thể tham gia vào một hệ thống chung, từ khâu giống, chăm sóc đến thu hoạch và tiêu thụ nguyên liệu. Đây cũng là hướng đi phù hợp nhằm phát huy vai trò của kinh tế tập thể trong phát triển nông nghiệp hàng hóa, nhất là đối với những cây trồng đặc sản có giá trị kinh tế như sâm Nam núi Dành.

Sáng tạo từ hoa sâm, mở hướng phát triển sản phẩm đặc trưng

Một trong những dấu ấn trong quá trình phát triển của HTX Thanh Vinh là việc tìm tòi, khai thác giá trị từ hoa sâm. Trước đây, người dân chủ yếu trồng sâm để lấy củ, trong khi hoa sâm chưa được quan tâm khai thác đúng mức. Qua quá trình trồng và chăm sóc, gia đình chị Thanh đã phát hiện thêm hướng phát triển sản phẩm từ bộ phận này.

Chia sẻ về cơ duyên làm trà hoa sâm, chị Thanh cho biết: “Trước đây người dân thường trồng để cây bò dưới đất nên không có hoa, người dân chỉ biết dùng củ để sử dụng. Sau khi gác các cây leo theo bờ tường thì thấy cây nở hoa, gia đình đã thử lấy hoa về sao uống thì thấy rất thơm và ngon, từ đó gia đình chị mới bắt đầu lấy hoa về sao để làm trà”.

Từ trải nghiệm ban đầu, gia đình chị tiếp tục tìm hiểu cách thu hái, lựa chọn nguyên liệu và chế biến để tạo ra sản phẩm trà hoa sâm có hương thơm đặc trưng. Theo chị Thanh, sau hơn một năm trồng, cây sâm bắt đầu cho hoa. Vụ thu hoạch tập trung vào tháng 9 và tháng 10 hằng năm. Việc khai thác hoa không đồng nghĩa với thu hoạch toàn bộ cây mà có thể kết hợp với quá trình chăm sóc, duy trì cây để tiếp tục phát triển củ.

Để bảo đảm chất lượng nguyên liệu, hoa sâm được thu hái thủ công vào sáng sớm, khi nụ hoa còn tươi. Sau đó, hoa được tuyển chọn cẩn thận, loại bỏ những phần không đạt yêu cầu trước khi đưa vào chế biến. Công đoạn sao được thực hiện với mức nhiệt phù hợp nhằm giữ hình dáng và hương thơm tự nhiên của nụ hoa.

Chị Thanh chia sẻ: “Để nụ sâm đạt chất lượng tốt nhất thì phải thu hái theo phương pháp thủ công vào buổi sáng sớm, khi mặt trời lên cao thì sẽ không khai thác nữa. Nụ hoa sau khi thu hái được tuyển chọn cẩn thận, được chế biến qua công đoạn sao nhiệt vừa đủ để những nụ hoa sâm còn nguyên hình hài và giữ được tinh chất đất trời núi Dành”.

Theo số liệu chị Thanh cung cấp, trung bình khoảng 7 kg hoa sâm tươi cho ra 1 kg hoa sâm khô, với giá bán khoảng 500.000 đồng/kg. Đối với diện tích sâm từ 2 năm tuổi trở lên, sản lượng hoa có thể đạt khoảng 3–4 tấn/ha, giá bán hoa tươi khoảng 50 triệu đồng/tấn. Như vậy, doanh thu từ hoa sâm có thể đạt khoảng 150–200 triệu đồng/ha/năm theo mức sản lượng và giá bán này.

Việc khai thác hoa hằng năm trong khi tiếp tục duy trì cây để phát triển củ tạo ra hướng sản xuất kết hợp, giúp người trồng có thêm nguồn thu trong quá trình chờ thu hoạch củ. Đây cũng là cách khai thác hiệu quả hơn giá trị của cây sâm, thay vì chỉ tập trung vào một sản phẩm duy nhất.

Đa dạng hóa sản phẩm, đưa trà hoa sâm trở thành sản phẩm OCOP 3 sao

Từ việc nhận diện giá trị của từng bộ phận cây sâm, HTX Thanh Vinh đã từng bước đầu tư nghiên cứu, chế biến và phát triển nhiều dòng sản phẩm phục vụ nhu cầu thị trường. Nếu trước đây sâm Nam núi Dành chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô thì nay người tiêu dùng có thêm nhiều lựa chọn từ các sản phẩm đã qua sơ chế và chế biến.

Danh mục sản phẩm của HTX khá đa dạng, gồm sâm hòa tan, trà hoa sâm, sâm đóng túi, rượu sâm, hoa sâm tươi, hoa sâm sấy khô, củ sâm tươi, củ sâm sấy khô, cây, rễ, lá sâm sấy khô và sâm mật ong. Ngoài ra, HTX còn liên kết với một đơn vị tại Lục Ngạn để phát triển sản phẩm cao sâm.

Trong số các sản phẩm đang được phát triển, trà hoa sâm là một trong những sản phẩm tiêu biểu, đã được công nhận đạt OCOP 3 sao. Đây là kết quả có ý nghĩa đối với HTX, bởi chương trình OCOP không chỉ góp phần nâng cao giá trị thương mại mà còn khuyến khích các chủ thể sản xuất chú trọng hơn đến chất lượng, quy trình chế biến, bao bì, nhãn mác và khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường.

Với đặc trưng nguyên liệu được thu hái từ vùng núi Dành, trà hoa sâm có hương thơm riêng, tạo nên sự khác biệt so với nhiều dòng trà thảo mộc khác. Quá trình phát triển sản phẩm cũng giúp HTX từng bước hoàn thiện kỹ thuật chế biến, nâng cao ý thức kiểm soát chất lượng và khai thác tốt hơn nguồn nguyên liệu tại chỗ.

Bên cạnh thị trường tiêu dùng thường xuyên, các sản phẩm từ sâm Nam núi Dành của HTX còn được định hướng trở thành quà biếu, quà tặng có giá trị, nhất là vào dịp lễ, Tết. Việc đa dạng hóa chủng loại và quy cách sản phẩm giúp HTX tiếp cận nhiều nhóm khách hàng, đồng thời mở thêm cơ hội tiêu thụ cho vùng nguyên liệu.

Phát triển chuỗi liên kết, nâng tầm thương hiệu sâm Nam núi Dành

Từ một mô hình khởi đầu với 7 thành viên, đến nay HTX Thanh Vinh đã xây dựng được mạng lưới liên kết sản xuất với khoảng 100 thành viên, diện tích vùng trồng liên kết khoảng 100 ha. Doanh thu hằng năm từ các sản phẩm sâm Nam núi Dành của HTX đạt khoảng 1,5–2 tỷ đồng. Những kết quả này cho thấy hướng đi gắn sản xuất nguyên liệu với chế biến và tiêu thụ đang từng bước phát huy hiệu quả.

Để duy trì chất lượng sản phẩm, HTX chú trọng quy trình chăm sóc, sử dụng phân bón hữu cơ và hạn chế tác động đến môi trường canh tác. Cùng với đó, việc thu hái, sơ chế và chế biến được quan tâm nhằm bảo đảm chất lượng nguyên liệu đầu vào. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng chú trọng nguồn gốc và độ an toàn của sản phẩm, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất, kiểm nghiệm chất lượng và tăng cường truy xuất nguồn gốc có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển lâu dài của HTX.

Thời gian tới, việc tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng cây giống, hoàn thiện quy trình chế biến và đa dạng hóa sản phẩm sẽ là những nhiệm vụ cần được HTX chú trọng. Cùng với đó, phát triển thương hiệu gắn với chỉ dẫn địa lý sâm Nam núi Dành, nâng cao chất lượng sản phẩm OCOP và mở rộng hệ thống phân phối sẽ góp phần tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Có thể thấy, giá trị của cây sâm Nam núi Dành không chỉ nằm ở nguồn gốc lịch sử hay tiềm năng của một loại cây dược liệu bản địa mà còn được thể hiện qua khả năng tạo sinh kế và phát triển kinh tế cho người dân. Với HTX Thanh Vinh, hành trình đưa sâm tiến vua trở thành sản phẩm hàng hóa, trong đó có trà hoa sâm đạt OCOP 3 sao, là kết quả của sự chủ động, sáng tạo trong tổ chức sản xuất và khai thác nguyên liệu.

Từ những nỗ lực đó, HTX đang góp phần gìn giữ giống cây quý của quê hương, kết nối các hộ dân trong sản xuất và từng bước nâng cao giá trị sản vật vùng núi Dành. Đây cũng là hướng phát triển có ý nghĩa trong việc phát huy lợi thế nông sản bản địa, thúc đẩy kinh tế tập thể và xây dựng các sản phẩm đặc trưng gắn với chương trình OCOP.