Phong tục tết làng và ý nghĩa nhà lớn của người Dao Thanh Phán

Báo Quảng Ninh đưa tin, tại khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ, không khí Tết đã lan tỏa khắp các nếp nhà từ những ngày giữa tháng Chạp. Điểm đến đầu tiên của chúng tôi là gia đình ông Bàn Hữu Hồng, người Dao Thanh Phán, nơi được chọn để tổ chức Tết làng. Khác với Tết Nguyên đán của người Kinh, Tết của người Dao tại Quảng Ninh thường diễn ra từ ngày 10 đến 15 tháng Chạp.

Theo thầy cúng Triệu Đức Phúc, đây là dịp để con cháu đi xa trở về quây quần. Mọi người tụ tập tại nhà già làng hoặc trưởng bản, cùng đóng góp gà, vịt, tiền và chung nhau đụng một con lợn để sắm lễ cúng thần linh. Sau Tết làng chung của cộng đồng, bà con mới trở về sửa soạn cho "Tết nhà lớn" của từng dòng họ.

Người Dao gọi là Tết nhà lớn vì lễ hội diễn ra tại nhà ông trưởng họ, có ý nghĩa tương tự như từ đường. Đây là thời khắc thiêng liêng để mỗi gia đình dâng lễ vật, báo cáo tổ tiên về một năm đã qua và mong cầu sự bình an, phát triển. Trên bàn thờ, mâm lễ luôn đầy đặn với thịt lợn, rượu men lá, bánh trái và đặc biệt là gà luộc nguyên con kèm chân, gan gà.

Bà Triệu Thị Hai (83 tuổi) chia sẻ rằng Tết là biểu tượng của sự gắn bó cộng đồng và giáo dục trách nhiệm cho thế hệ trẻ. Bên hiên nhà, những người phụ nữ như bà Hai, bà Xuân vẫn mải miết thêu những họa tiết long khuyển trên nền áo chàm – biểu tượng về thủy tổ Bàn Vương, mang ý nghĩa bảo hộ và may mắn cho người mặc trong dịp năm mới.

Sắc xuân và nghi lễ cầu mùa tại bản làng người Dao Lô Gang

Chia tay Hoành Bồ, chúng tôi tìm đến thôn Khe Nà, xã Lương Minh để tìm hiểu phong tục của người Dao Lô Gang. Thầy cúng Dương Nho Kim cho biết, người Dao Lô Gang tổ chức Tết rất sớm, thường xong xuôi Tết nhà lớn trước ngày 15 tháng Chạp rồi mới đến Tết tại các "nhà chòi" (hộ gia đình riêng lẻ). Khác với họ, người Dao Thanh Y không có nhà thờ tổ và thường ăn Tết từ ngày 20 tháng Chạp trở đi.

Công tác chuẩn bị của người Dao Lô Gang cực kỳ tỉ mỉ. Thầy cúng Dương Hòa Ngân giải thích rằng nhà cửa phải sạch sẽ thì thần linh mới về phù hộ. Các gia đình thường mổ lợn, nấu rượu men lá và tích trữ thực phẩm cho những ngày Tết kéo dài, thể hiện rõ lối sống tự cung tự cấp. Điểm nhấn đặc biệt nhất chính là trang phục: áo váy của người Dao Lô Gang được thêu dày đặc với sắc cam, đỏ rực rỡ, mang hình ảnh núi rừng và chân chó – biểu tượng thủy tổ linh thiêng.

Trong những ngày đầu năm, bà con rất coi trọng việc giữ hòa khí, kiêng cãi vã hay nói điều xui rủi. Sau các nghi lễ gia đình, cả làng lại cùng tham gia lễ cầu mùa để bước vào vụ sản xuất mới với ước vọng mưa thuận gió hòa. Chị Triệu Nhì Múi tự hào chia sẻ rằng việc khoác lên mình bộ váy áo thêu tay cầu kỳ trong dịp này chính là cách thể hiện bản sắc dân tộc.

Dù nhịp sống hiện đại có nhiều thay đổi, nhưng Tết sớm nơi rẻo cao vẫn là sợi dây gắn kết bền chặt giữa con người với tổ tiên. Với nhiều người trẻ, dù bận rộn đến đâu, họ vẫn tìm cách trở về bản để tham gia vào những tiếng cười sum họp và các nghi lễ truyền thống. Tết của người Dao không chỉ là một cột mốc thời gian, mà còn là biểu tượng của đạo lý cội nguồn sâu sắc, nơi mùa xuân luôn đến sớm trong trái tim mỗi người dân giữa vùng núi non trùng điệp.