Thách thức từ sản xuất truyền thống đến yêu cầu thị trường

Tỉnh Thái Nguyên hiện sở hữu hơn 24 nghìn ha chè, với sản lượng mỗi năm khoảng 280 nghìn tấn, chiếm trên 18% diện tích và hơn 24% sản lượng chè búp tươi của cả nước. Năm 2025, ngành chè địa phương mang lại tổng doanh thu ấn tượng, đạt hơn 14 nghìn tỷ đồng. Trong đó, giá trị sản phẩm bình quân tại một số vùng chè trọng điểm đạt khoảng 400 triệu đồng trên mỗi ha mỗi năm, các vùng còn lại đạt từ 200–300 triệu đồng. Tuy nhiên, dù hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều loại cây trồng khác, thị trường tiêu thụ chè hiện nay vẫn chủ yếu tập trung ở nội địa.

Trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng khắt khe cùng xu thế toàn cầu hóa, nhu cầu sử dụng đồ uống tự nhiên và các sản phẩm hữu cơ đang gia tăng mạnh mẽ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng những vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế nhằm nâng cao giá trị xuất khẩu. Hiện nay, diện tích chè được cấp chứng nhận hữu cơ trên địa bàn toàn tỉnh mới đạt trên 80 ha. Đây được xem là bước chuyển quan trọng về tư duy sản xuất, nhằm tạo dựng uy tín cần thiết để sản phẩm chè Thái Nguyên có thể thâm nhập các thị trường khó tính như Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Mỹ hay Trung Đông.

Tại xã Tân Cương, vùng chè đã được chứng nhận chỉ dẫn địa lý và được mệnh danh là một trong “tứ đại danh trà”, không khí sản xuất vào các dịp lễ, Tết luôn sôi động nhờ nhu cầu thị trường cao và giá trị sản phẩm tăng mạnh. Toàn xã hiện có 643 ha chè, trong đó 615 ha đang ở giai đoạn kinh doanh, do 68 hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia sản xuất. Mặc dù sở hữu lợi thế lớn về danh tiếng, song việc duy trì chất lượng đồng đều và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vẫn là bài toán cần lời giải thông qua công nghệ và quy trình kiểm soát chặt chẽ.

Chia sẻ về vấn đề này, ông Tô Văn Khiêm, Giám đốc Hợp tác xã chè an toàn Khe Cốc cho biết, việc chuyển sang canh tác hữu cơ không chỉ đơn thuần là thay đổi kỹ thuật mà là sự thay đổi toàn diện về tư duy sản xuất. Theo ông Khiêm, người trồng chè phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón vô cơ trong thời gian dài trước khi được cấp chứng nhận. Hiện nay, đơn vị đã xây dựng được vùng nguyên liệu gần 100 ha, trong đó khoảng 20 ha đã đạt chứng nhận hữu cơ, sẵn sàng phục vụ các đơn hàng xuất khẩu chất lượng cao.

Đồng quan điểm trong việc nâng cao giá trị từ gốc, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân Cương Nguyễn Công Việt cho hay, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương cùng nỗ lực của các chủ thể sản xuất, xã đã triển khai hiệu quả các mô hình thâm canh chè hữu cơ và VietGAP. Ông Việt nhấn mạnh, việc đầu tư máy móc chế biến và đóng gói bài bản đã góp phần nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, đưa giá trị sản xuất chè tại địa phương đạt mức 2,5 tỷ đồng trên một ha mỗi năm. Đây chính là cây trồng chủ lực, mang lại nguồn thu ổn định và làm giàu cho người dân địa phương trong nhiều năm qua.

Giải pháp chế biến sâu gắn với bảo hộ thương hiệu số

Để hiện thực hóa mục tiêu doanh thu 25 nghìn tỷ đồng vào năm 2030, Thái Nguyên xác định chế biến sâu là khâu then chốt trong chuỗi giá trị chè. Theo đó, tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU giai đoạn 2025–2030, ưu tiên đầu tư các dây chuyền công nghệ hiện đại, hệ thống truy xuất nguồn gốc và hoạt động xúc tiến xuất khẩu. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã chủ động chuyển hướng sang phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng như matcha, tinh chất EGCG, trà túi lọc hay đồ uống đóng chai. Những sản phẩm này không chỉ đáp ứng tính tiện dụng mà còn có hàm lượng công nghệ cao, phù hợp với xu hướng tiêu dùng tại châu Âu và Bắc Mỹ.

Song song với hoạt động chế biến, việc ứng dụng chuyển đổi số và khoa học kỹ thuật đang được triển khai đồng bộ trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Toàn tỉnh hiện có hơn 60 mã số vùng trồng được quản lý thông qua quét mã QR, tích hợp các công nghệ IoT, AI và GIS nhằm giám sát sâu bệnh. Bên cạnh đó, tỉnh cũng đang thực hiện đề tài nghiên cứu chuyển đổi số toàn diện giai đoạn 2025–2030, bao gồm hệ thống quản trị ERP và mô-đun tính toán phát thải khí nhà kính. Những đổi mới sáng tạo này góp phần nâng cao năng suất, đồng thời đảm bảo tính minh bạch cho sản phẩm khi vươn ra thị trường quốc tế.

Ở góc độ thương hiệu, Thái Nguyên đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận trong công tác bảo hộ sở hữu trí tuệ. Chỉ dẫn địa lý “Chè Tân Cương” đã được Liên minh châu Âu bảo hộ theo Hiệp định EVFTA, trở thành “tấm hộ chiếu vàng” cho sản phẩm. Nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” cũng đã được bảo hộ tại sáu quốc gia và vùng lãnh thổ. Đến nay, toàn tỉnh có hơn 240 sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP từ ba sao trở lên, trong đó có ba sản phẩm đạt tiêu chuẩn năm sao cấp quốc gia. Đặc biệt, hơn 154 sản phẩm đã được đưa lên các sàn thương mại điện tử lớn, góp phần mở rộng kênh tiêu thụ.

Đánh giá về quá trình chuyển đổi này, kỹ sư Đào Văn Toàn, Phó Giám đốc Hợp tác xã Chè Hảo Đạt cho biết, đơn vị đã ứng dụng chuyển đổi số vào hầu hết các khâu, từ trồng, chăm sóc đến tiêu thụ sản phẩm. Theo ông Toàn, hợp tác xã đã lựa chọn giống chè lai F1 chất lượng cao, lắp đặt hệ thống tưới thông minh kết nối wi-fi nhằm tiết kiệm nước, đồng thời sáng chế hệ thống điều khiển máy vò chè. Nhờ ứng dụng công nghệ, doanh số bán chè năm 2025 của đơn vị đạt hơn 50 tỷ đồng, trong đó khoảng 30% sản lượng được tiêu thụ thông qua các sàn thương mại điện tử.

Khẳng định định hướng phát triển của địa phương, bà Nguyễn Thị Loan, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên cho biết, tỉnh đang tích cực đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và đổi mới sáng tạo theo đúng tinh thần các nghị quyết của Tỉnh ủy. Theo bà Loan, việc đầu tư vào chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ thương hiệu không chỉ nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, mà còn là nền tảng để chè Thái Nguyên khẳng định giá trị bền vững, từng bước chiếm lĩnh vị thế xứng đáng trên bản đồ trà thế giới.