Khẳng định giá trị tri thức dân gian và lễ hội biển

Tại các quyết định quan trọng được ban hành ngày 6/1, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng đã ký Quyết định số 22/QĐ-BVHTTDL công nhận tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tri thức dân gian. Đây là hệ thống kinh nghiệm được hình thành và tích lũy qua nhiều thế hệ cư dân, phản ánh sự sáng tạo của người dân vùng Bắc Trung Bộ trong quá trình khai thác sản vật thiên nhiên gắn liền với sinh kế hằng ngày.

Điểm đặc sắc của di sản ẩm thực này nằm ở quy trình lựa chọn lươn đồng và kỹ thuật sơ chế công phu nhằm khử nhớt, khử mùi tanh nhưng vẫn giữ trọn vẹn vị ngọt tự nhiên của nguyên liệu. Trên nền tảng đó, người dân đã phát triển nghệ thuật phối hợp gia vị bản địa một cách tinh tế, với sự góp mặt của hành tăm, nghệ tươi, ớt, tiêu và nước mắm, tạo nên hương vị cay nồng, đậm đà, khó trộn lẫn. Từ nguyên liệu dân dã, hàng loạt món ăn đặc trưng đã ra đời như cháo lươn, súp lươn, miến lươn, lươn xào sả ớt, lươn om chuối đậu hay lươn nướng, trong đó cháo lươn và súp lươn được coi là những món tiêu biểu nhất.

Giá trị của di sản này từng được khẳng định tại Festival Văn hóa Ẩm thực Nghệ An năm 2019 thông qua sự kiện xác lập kỷ lục Việt Nam với 50 món lươn được các nghệ nhân trình diễn công phu. Song song với đó, theo Quyết định số 23/QĐ-BVHTTDL, Lễ hội Đền Mai Bảng tại phường Cửa Lò cũng chính thức được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là lễ hội gắn liền với tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi – vị danh tướng thời Lê sơ có công lớn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và công cuộc khai hoang, lập làng ở vùng ven biển Nghệ An.

Đền Mai Bảng đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 2016, hiện thờ phụng Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu cùng Thủy Tinh phu nhân và 6 vị khai cơ lập làng. Lễ hội được tổ chức vào ngày 12/2 và 3/5 âm lịch hằng năm, mang ý nghĩa đặc biệt khi vừa là dịp kỷ niệm lập làng, vừa là lễ cầu ngư đậm đà bản sắc tâm linh của cư dân vùng sông nước. Việc ghi danh cùng lúc hai di sản đặt ra yêu cầu cấp thiết trong công tác bảo tồn các giá trị truyền thống trong bối cảnh phát triển hiện đại, đồng thời khẳng định chiều sâu văn hóa của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Phát huy sức mạnh di sản gắn liền phát triển bền vững

Để giải bài toán bảo tồn đi đôi với sinh kế, ngành văn hóa Nghệ An đã chủ động xây dựng các chiến lược dài hạn nhằm đưa di sản lan tỏa sâu rộng trong đời sống đương đại. Bà Trần Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, nhấn mạnh rằng lươn xứ Nghệ không chỉ đơn thuần là một món ăn mà còn là ký ức và tinh hoa của đất và người nơi đây. Qua bàn tay khéo léo cùng những bí quyết gia truyền, ẩm thực lươn mang vị ngọt sâu của đồng quê và cốt cách chân thành, bền bỉ của con người xứ Nghệ qua bao thế hệ.

Hiện nay, trên nền tảng hương vị truyền thống, các sản phẩm từ lươn tiếp tục được phát triển theo hướng hiện đại nhằm phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng, với nhiều dòng sản phẩm đa dạng như lươn chiên giòn, lươn khô, lươn đóng hộp và miến lươn đóng gói. Những sáng tạo này không chỉ giữ vững hương vị tự nhiên vốn có mà còn góp phần đưa đặc sản địa phương vươn xa trên thị trường, trở thành sản phẩm tiêu biểu của ngành du lịch. Đại diện ngành văn hóa cho biết, trong thời gian tới, tỉnh sẽ xây dựng các chương trình quảng bá ẩm thực lươn gắn với các tour du lịch để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Bà Trần Thị Mỹ Hạnh cũng khẳng định Sở sẽ tham mưu, đề xuất UBND tỉnh ban hành các cơ chế, chính sách hỗ trợ thiết thực cho các cơ sở chăn nuôi, đơn vị sản xuất cũng như các nghệ nhân đang nắm giữ bí quyết chế biến. Mục tiêu là phát huy tối đa giá trị di sản, từng bước xây dựng tri thức chế biến lươn trở thành thương hiệu sản phẩm thiên nhiên uy tín, đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế bền vững của địa phương. Việc được vinh danh ở cấp quốc gia không chỉ là niềm tự hào của người dân mà còn tạo cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai hiệu quả các chương trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ẩm thực lâu đời.

Song song với đó, việc duy trì các nghi thức trang nghiêm và phần hội sôi nổi tại Lễ hội Đền Mai Bảng tiếp tục được chú trọng nhằm bồi đắp tinh thần đoàn kết cộng đồng và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản văn hóa tâm linh và phát huy giá trị ẩm thực dân gian được kỳ vọng sẽ tạo nên một hệ sinh thái văn hóa – du lịch đặc sắc cho vùng ven biển Cửa Lò. Đây chính là chìa khóa để Nghệ An không chỉ gìn giữ được hồn cốt tổ tiên mà còn tạo ra những giá trị kinh tế mới từ chính các sản vật và tri thức bản địa quý giá, góp phần làm tỏa sáng vị thế văn hóa địa phương trong kho tàng truyền thống Việt Nam.