Thách thức từ rào cản quốc tế và áp lực thị trường

Năm 2025 ghi nhận một dấu mốc lịch sử khi kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 11,32 tỷ USD, thiết lập kỷ lục mới cho toàn ngành, với sản lượng khoảng 9,95 triệu tấn. Những con số này cho thấy năng lực công nghệ và trình độ chế biến ngày càng được nâng cao, song thực tế bối cảnh thương mại toàn cầu lại đang tiếp tục phân hóa sâu sắc. Theo ông Đỗ Ngọc Tài, Tân Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, kết quả trên là thành quả của sự bền bỉ từ hàng nghìn doanh nghiệp và cơ sở nuôi trồng trong một năm đầy thách thức. Sự phục hồi không đồng đều của thị trường thế giới, cùng với các rào cản thuế quan và kỹ thuật ngày càng gia tăng, đã đặt doanh nghiệp vào thế phải liên tục thích ứng để không bị loại khỏi cuộc chơi.

Áp lực không chỉ đến từ bên ngoài mà còn hiện hữu ngay trong nội tại ngành, khi chi phí sản xuất gia tăng và các tiêu chuẩn về môi trường, dịch bệnh, lao động ngày càng khắt khe. Ở trong nước, tác động của thiên tai, bão lũ và thời tiết cực đoan đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động khai thác, nuôi trồng cũng như chuỗi cung ứng logistics. Chủ tịch Đỗ Ngọc Tài nhấn mạnh rằng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và minh bạch hóa nguyên liệu đang trở thành “tấm giấy thông hành” bắt buộc đối với hàng hóa Việt Nam. Điều này cho thấy ngành thủy sản không thể tiếp tục tăng trưởng theo lối cũ, mà buộc phải chuyển đổi để đáp ứng luật chơi chung, nơi minh bạch và trách nhiệm được đặt lên hàng đầu trong mọi quy trình, từ sản xuất đến tiêu thụ.

Đặc biệt, vấn đề thẻ vàng IUU vẫn là một nút thắt lớn cần sớm được tháo gỡ nhằm bảo đảm sức bền cho xuất khẩu hải sản. Việc duy trì nhịp sản xuất và giữ vững thị trường trong bối cảnh nhiều quốc gia gia tăng kiểm soát về lao động và môi trường đang tạo ra sức ép chưa từng có. Các thị trường lớn như Hoa Kỳ và châu Âu yêu cầu mức độ minh bạch tuyệt đối, không chấp nhận bất kỳ “vùng xám” nào trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, nếu không có những bước đi đột phá trong tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, ngành thủy sản sẽ khó duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ như giai đoạn vừa qua, nhất là khi cạnh tranh về giá và nguồn nguyên liệu ngày càng gay gắt.

Giải pháp chiến lược để bứt phá và hội nhập sâu

Để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu từ 14 đến 16 tỷ USD vào năm 2030, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến khẳng định cần sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị trong việc gỡ thẻ vàng IUU. Ba nhóm giải pháp then chốt đang được triển khai đồng bộ gồm quản lý chặt đội tàu thông qua hệ thống giám sát hành trình VMS, số hóa 100% dữ liệu truy xuất nguồn gốc và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm vùng biển nước ngoài. Thứ trưởng nhấn mạnh đây không chỉ là điều kiện để tháo gỡ rào cản thương mại, mà còn là bước chuyển căn bản nhằm xây dựng một nghề cá minh bạch, có trách nhiệm. Sự chỉ đạo trực tiếp từ Thủ tướng Chính phủ đang tạo ra cao điểm thực thi, đưa ngành thủy sản trở lại quỹ đạo xanh với sự đồng hành thực chất từ cộng đồng doanh nghiệp.

Trong định hướng quản trị mới, VASEP xác định phương châm hành động xuyên suốt là chủ động thích ứng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Theo ông Đỗ Ngọc Tài, Hiệp hội sẽ tập trung vào ba ưu tiên lớn gồm mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển theo hướng xanh. Chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng và minh bạch hóa nguồn gốc không còn được xem là chi phí tuân thủ, mà đã trở thành nền tảng cạnh tranh cốt lõi. VASEP cam kết phối hợp chặt chẽ với Chính phủ và các địa phương nhằm ổn định sinh kế cho ngư dân, đồng thời giảm áp lực lên nguồn lợi biển, hướng tới mô hình nuôi trồng và khai thác có trách nhiệm với cộng đồng và tương lai lâu dài của toàn ngành.

Ở góc độ ngoại giao kinh tế, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Hằng đề xuất ba định hướng chiến lược mang tính đột phá cho giai đoạn từ năm 2026, bắt đầu bằng việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Bên cạnh việc củng cố các thị trường truyền thống, Việt Nam cần khai phá mạnh mẽ những khu vực tiềm năng như Trung Đông, châu Phi, Nam Mỹ và đặc biệt là thị trường Halal. Thứ trưởng cũng cho rằng định hướng sản xuất tại chỗ ở các thị trường đối tác sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng nguồn nguyên liệu sở tại, đồng thời giảm thiểu chi phí logistics. Song song với đó, việc tận dụng hiệu quả các quỹ xúc tiến xuất khẩu theo Nghị quyết mới của Quốc hội sẽ tạo thêm nguồn lực quan trọng để doanh nghiệp xây dựng thương hiệu, đáp ứng các tiêu chuẩn cao và khẳng định vị thế của thủy sản Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Hành trình hướng tới mục tiêu năm 2030 đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa các trụ cột chuyển đổi số, kinh tế xanh và nâng cao giá trị gia tăng. Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho rằng bên cạnh các mặt hàng chủ lực như tôm và cá tra, nuôi biển sẽ là hướng đi chiến lược với mục tiêu kim ngạch 1,4 tỷ USD theo Quyết định 1664 của Chính phủ. Các sản phẩm mới như cá rô phi mặn lợ, rong tảo biển và nhóm sản phẩm chế biến sâu được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa danh mục xuất khẩu. Với tinh thần kỷ cương, trách nhiệm và đổi mới sáng tạo, ngành thủy sản Việt Nam đang tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới, sẵn sàng vượt qua thách thức để khẳng định giá trị của một ngành kinh tế mũi nhọn mang tầm quốc tế.