Thách thức từ hệ lụy độc canh và biến đổi khí hậu

Tại vùng núi phía tây nam tỉnh Quảng Trị, người trồng cà phê đang phải đối mặt với những bài toán kinh tế nan giải, khi chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không ngừng tăng cao. Tình trạng canh tác độc canh kéo dài đã khiến quỹ đất vốn màu mỡ trở nên bạc màu, mất đi sức sống và khả năng tự phục hồi trước những đợt hạn hán hay xói mòn nghiêm trọng. Thực trạng này buộc người làm nghề phải nhìn nhận lại tư duy sản xuất cũ để tìm hướng đi bền vững hơn cho sinh kế của gia đình trong bối cảnh thị trường đầy biến động.

Anh Lê Đức Bình, Giám đốc Hợp tác xã Cà phê đặc sản Sa Ry tại xã Hướng Phùng, cho biết vườn cà phê hơn 20 năm tuổi của gia đình nếu tiếp tục duy trì lối canh tác truyền thống sẽ rất khó giữ vững năng suất ổn định. Anh nhận thấy sự bấp bênh của những vườn cây trơ trọi giữa nắng gió, nơi mà mỗi mùa khô đi qua đều để lại sự kiệt quệ cho cả cây trồng lẫn người chăm sóc. Việc thiếu hệ thống cây che bóng không chỉ làm mất độ ẩm cần thiết mà còn khiến hệ vi sinh vật trong đất bị tiêu diệt bởi bức xạ nhiệt trực tiếp từ mặt trời.

Cũng theo anh Bình, sự mất cân bằng vi khí hậu là nguyên nhân chính dẫn đến việc lạm dụng hóa chất nông nghiệp, tạo nên một vòng xoáy chi phí không có hồi kết cho người nông dân địa phương. Cây cà phê dưới tác động của thời tiết khắc nghiệt thường dễ bị sâu bệnh tấn công, khiến chất lượng hạt thu hoạch không đạt được sự tinh tế và ổn định về hương vị như mong đợi. Điều này vô hình trung làm giảm sức cạnh tranh của thương hiệu cà phê Quảng Trị trên bản đồ đặc sản, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của các hộ canh tác.

Từ thực tế tại thôn Xa Ry, anh Bình chia sẻ rằng áp lực từ việc thích ứng với điều kiện sản xuất mới đã trở thành động lực để thay đổi, thay vì chỉ ngồi chờ đợi sự may rủi từ thiên nhiên. Sự chuyển đổi này không đơn thuần là thay đổi giống cây, mà là thay đổi toàn bộ hệ tư duy về quản trị vườn theo hướng tôn trọng các quy luật vận hành của tự nhiên. Nông dân cần một mô hình vừa bảo vệ môi trường, vừa cắt giảm chi phí sản xuất đầu vào, đồng thời vẫn đảm bảo được giá trị kinh tế cao trong từng mùa vụ thu hoạch.

Việc tìm ra giải pháp mang rừng về vườn chính là chìa khóa để giải quyết bài toán vốn liếng đất đai đang dần cạn kiệt sau nhiều năm khai thác quá mức. Anh Bình khẳng định rằng việc trồng xen cây thân cao giúp điều hòa vi khí hậu, giữ ẩm và hạn chế tối đa tình trạng xói mòn đất trong những mùa mưa lũ dài ngày. Khi đất được che chở bởi tầng tán đa dạng, cây cà phê sẽ phát triển khỏe mạnh hơn, tạo tiền đề cho việc sản xuất theo hướng hữu cơ và giảm bớt gánh nặng tài chính từ việc mua vật tư hóa học như trước đây.

Giải pháp đa tầng nâng tầm giá trị thương hiệu xanh

Để hiện thực hóa chiến lược phát triển bền vững, doanh nghiệp đã bắt tay cùng nông dân xây dựng hệ sinh thái đa tầng tích hợp cây ăn quả, cây lâm nghiệp và dược liệu ngay tại vườn. Chị Lương Thị Ngọc Trâm, Giám đốc Pun Coffee, khẳng định mô hình vườn rừng giúp nông dân thoát khỏi sự lệ thuộc hoàn toàn vào giá cả bấp bênh của thị trường cà phê độc canh đầy rủi ro. Việc tạo ra một cấu trúc sinh thái hoàn chỉnh không chỉ giúp ổn định năng suất mà còn phục hồi độ phì nhiêu cho đất sau nhiều năm bị suy thoái nghiêm trọng.

Chị Trâm cho biết Pun Coffee đã tiên phong hỗ trợ người dân trồng xen hàng triệu cây gỗ lớn như sưa đỏ, dổi hay lát hoa, để từng bước tái tạo thảm thực vật rừng tự nhiên. Doanh nghiệp không chỉ cung cấp cây giống và hỗ trợ kỹ thuật mà còn cam kết thu mua sản phẩm với mức giá ưu đãi, cao hơn thị trường khoảng 5.000 đồng/kg cho những hộ tuân thủ quy trình canh tác. Đây là sự khích lệ lớn để nông dân mạnh dạn chuyển đổi sang canh tác sạch, coi hệ sinh thái vườn là tài sản tích lũy dài hạn cho thế hệ tương lai.

Tiếp nối định hướng đó, ông Phan Ngọc Đồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Trị, đánh giá cao vai trò của các dự án quốc tế trong việc thiết lập các hành lang xanh tại địa phương. Ông cho rằng sự can thiệp của kỹ thuật đã giúp nông dân thoát khỏi tình trạng trồng tự phát, đảm bảo mật độ cây che bóng và cây chủ lực một cách khoa học. Các mô hình hành lang chống xâm lấn tại thôn Chênh Vênh và Xa Ry chính là lá chắn bảo vệ diện tích canh tác trước tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

Theo ông Đồng, việc bố trí hỗn giao giữa cà phê với các loại cây có giá trị như dổi lấy hạt và bồ kết trên diện tích hơn 5 ha tại Hướng Phùng đã cho thấy kết quả rất khả quan. Quy trình kỹ thuật bài bản từ tỉnh giúp nông dân mạnh dạn loại bỏ những cây già cỗi, sâu bệnh để thay thế bằng hệ thống cây trồng phù hợp với đặc thù thổ nhưỡng từng vùng. Sự phối hợp đồng bộ này không chỉ tối ưu hóa lợi nhuận trên cùng một đơn vị diện tích mà còn tạo ra một hệ thống sản xuất khép kín, đảm bảo an toàn và bền vững hơn.

Hiệu quả từ mô hình vườn rừng còn mở ra cơ hội lớn để hạt cà phê Quảng Trị tham gia sâu vào thị trường tín chỉ carbon quốc tế trong tương lai gần. Anh Lê Đức Bình khẳng định, với diện tích canh tác hữu cơ hiện tại, gia đình anh đã giảm được đáng kể chi phí nhờ tận dụng các phụ phẩm nông nghiệp làm phân bón hữu cơ. Đây chính là minh chứng sống động cho việc nông dân đang nắm bắt xu thế nông nghiệp xanh, biến những vườn cà phê thành những cánh rừng nhỏ mang lại lợi ích kép về cả kinh tế và môi trường bền vững.