Hành trình thăng trầm giữ gìn rừng chè cổ thụ trăm năm tuổi

Theo Báo Phú Thọ, ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, chè Shan tuyết mọc xen giữa rừng, hấp thụ hơi ẩm của sương và khí lạnh vùng cao. Thân cây xù xì, phủ rêu phong, địa y; những búp non vừa hái phủ một lớp lông tơ trắng mịn - đặc điểm tạo nên tên gọi Shan tuyết. Để hái được những búp chè trên các tán cây cao, người dân phải trèo lên, men theo từng cành. Cây chè đã gắn bó với đời sống đồng bào Mông ở Pà Cò qua nhiều thế hệ. Người dân nơi đây còn lưu truyền câu chuyện chim Phượng Hoàng mang hạt chè đến núi Pà Háng. Hạt rơi xuống, ngậm sương, bén rễ vào đá rồi lớn thành rừng.

Theo thời gian, diện tích chè thu hẹp, nhưng nhiều cây cổ thụ vẫn được các gia đình gìn giữ. Đó không chỉ là nguồn gen quý mà còn là một phần ký ức của cộng đồng người Mông vùng cao. Ông Khà A Gia ở thôn Pà Cò kể, trước kia chè cứ mọc tự nhiên. Người dân hái lá về sao, chủ yếu để pha nước uống trong gia đình. Có thời điểm, cây chè gần như bị bỏ quên khi người dân tập trung trồng ngô, mận, đào để lo cuộc sống. Những thân chè già vẫn sừng sững trên sườn núi, dù giá trị thực sự chưa được nhìn nhận đúng mức trong suốt nhiều năm.

Bước ngoặt lớn đến từ sự tham gia tích cực của doanh nghiệp cùng các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Công ty TNHH Sản xuất và Kinh doanh giống cây trồng Phương Huyền (phường Hoà Bình) phối hợp chặt chẽ với chính quyền và người dân rà soát từng gốc chè cổ, tiến hành nhân giống và xây dựng vùng nguyên liệu tập trung. Người trồng chè được hướng dẫn bài bản về kỹ thuật chăm sóc, thu hái đúng quy cách; toàn bộ sản phẩm sau thu hoạch được doanh nghiệp cam kết thu mua và chế biến theo tiêu chuẩn chất lượng cao, qua đó đưa sản vật địa phương vươn xa hơn trên thị trường trong nước.

Năm 2017, tỉnh Hòa Bình cũ phê duyệt chủ trương hỗ trợ xây dựng xưởng chế biến chè Shan tuyết tại Pà Cò với tổng mức đầu tư khoảng 4,5 tỷ đồng, diện tích 335m2. Đến năm 2019, xưởng hoàn thành, công suất thiết kế khoảng 5 tấn búp tươi/ngày, tạo thêm mắt xích kết nối người trồng chè với thị trường. Cũng trong năm 2019, chè Shan tuyết Pà Cò được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao cấp tỉnh. Từ thức uống quen thuộc trong mỗi gia đình người Mông, chè được đóng gói, xây dựng thương hiệu bài bản và đưa đến các điểm bán tại Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh cùng nhiều tỉnh, thành phố khác trên cả nước.

Cũng trong năm 2019, chè Shan tuyết Pà Cò được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao cấp tỉnh. Từ thức uống quen thuộc trong mỗi gia đình người Mông, chè được đóng gói, xây dựng thương hiệu và đưa đến các điểm bán tại Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh cùng một số tỉnh, thành khác. Vùng nguyên liệu được mở rộng lên khoảng 115ha, trong đó trên 90% diện tích cho thu hoạch ổn định. Hàng trăm hộ dân ở các bản Mông tham gia cung cấp nguyên liệu. Trong số đó có gia đình ông Sùng A Phai ở Xà Lĩnh, ông Sùng A Sía ở Chà Đáy và ông Sùng A Pha ở Pà Cò. Khi có đầu ra, người dân quan tâm hơn đến việc chăm sóc, đốn tỉa, thu hái và bảo vệ những cây chè cổ. Mỗi lứa búp bán ra góp thêm một khoản thu, đưa cây chè từng mọc tự nhiên giữa rừng trở thành một phần trong đời sống kinh tế của bản làng.

Giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào

Sở hữu quần thể chè cổ thụ và sản phẩm OCOP 4 sao là lợi thế, nhưng để chè Shan tuyết trở thành sinh kế chủ lực vẫn còn nhiều việc phải làm. Đồng chí Sùng A Chênh - Bí thư Đảng uỷ xã Pà Cò cho biết: “Vùng nguyên liệu còn phân tán; kỹ thuật chăm sóc, thu hái chưa đồng đều; liên kết tiêu thụ chưa thực sự bền vững. Xưởng chế biến đã được đầu tư, song hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức nguồn nguyên liệu và duy trì đầu ra ổn định”.

Trước những yêu cầu và thách thức thực tế đó, cấp ủy và chính quyền địa phương đang tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm bảo vệ nghiêm ngặt quần thể chè cổ. Ngày 31/7/2025, UBND tỉnh ban hành văn bản số 1390, giao UBND xã Pà Cò chủ trì, phối hợp với các cơ quan chuyên môn lập hồ sơ đề nghị cơ quan có thẩm quyền công nhận quần thể chè Shan tuyết cổ thụ là Cây Di sản Việt Nam, qua đó khoanh vùng bảo vệ, tuyển chọn những cá thể sinh trưởng tốt làm cây đầu dòng phục vụ công tác nhân giống và bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

Theo bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Kinh doanh giống cây trồng Phương Huyền: “Độ cao và khí hậu tạo nên chất lượng riêng của chè Shan tuyết Pà Cò. Hương vị ấy cần được gìn giữ ngay từ vùng nguyên liệu. Trong chuỗi sản xuất, doanh nghiệp đảm nhiệm liên kết, hướng dẫn kỹ thuật, chế biến và mở thị trường; người dân trực tiếp chăm cây, giữ rừng chè và quyết định chất lượng của mỗi lứa búp”.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 41 năm 2025 của HĐND tỉnh tiếp thêm nguồn lực cho vùng chè giai đoạn 2026-2030, với các chính sách hỗ trợ quy mô lớn nhằm hoàn thiện kỹ thuật đốn tỉa, nâng cấp hạ tầng giao thông vùng nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống sơ chế và kho lạnh bảo quản sau thu hoạch. Nhờ những nguồn lực đầu tư thiết thực này, vùng nguyên liệu chè Shan tuyết tại địa phương được mở rộng lên khoảng 115ha, với hơn 90% diện tích cho thu hoạch ổn định qua từng năm, mang lại thêm niềm tin cho bà con nông dân.

Hàng trăm hộ đồng bào dân tộc Mông đã tích cực tham gia vào chuỗi liên kết, cung cấp nguyên liệu ổn định cho doanh nghiệp. Trong số đó có thể kể đến những gương mặt tiêu biểu như gia đình ông Sùng A Phai ở Xà Lĩnh, ông Sùng A Sía ở Chà Đáy và ông Sùng A Pha ở Pà Cò. Nhờ có đầu ra ổn định và mức thu nhập khá, người dân ngày càng quan tâm hơn đến công tác chăm sóc, đốn tỉa, thu hái khoa học và bảo vệ nghiêm ngặt những cây chè cổ thụ của bản làng.

Tính riêng trong 6 tháng đầu năm nay, giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản của xã Pà Cò đã đạt 174,9 tỷ đồng, bằng 51,4% kế hoạch cả năm, qua đó tiếp tục khẳng định chè Shan tuyết là cây trồng chủ lực của địa phương. Việc bảo tồn quần thể cây chè hàng trăm năm tuổi gắn liền với đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng không chỉ giúp người dân có thêm nguồn thu nhập xứng đáng mà còn tạo động lực để những đồi chè trên triền đá Pà Cò tiếp tục được gìn giữ và trao truyền trọn vẹn qua nhiều thế hệ mai sau.