Chỉ tiêu 15% bất khả thi trước thói quen tiêu dùng và rào cản chi phí

Theo phụ lục của dự thảo, tỉ lệ tái chế bắt buộc với điện thoại di động và bao bì thủy tinh được đề xuất ở mức khởi điểm 15% trong ba năm 2026-2028, sau đó tự động tăng liên tục trong các chu kỳ tiếp theo. Tuy nhiên, qua phản ánh của các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp sản xuất, VCCI thẳng thắn nhìn nhận con số này đang "xa rời thực tiễn".

Đối với mặt hàng điện thoại di động, người tiêu dùng Việt Nam có thói quen giữ lại thiết bị cũ làm kỷ niệm, cho tặng người thân hoặc bán lại trên thị trường thứ cấp (second-hand) nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm. Các thiết bị này gần như không bị thải bỏ vào dòng rác sinh hoạt thông thường. Dữ liệu thực chứng suốt 10 năm qua từ Vietnam Recycles – chương trình thu gom rác điện tử uy tín do Apple và HP tài trợ – cho thấy tỉ lệ thu gom điện thoại di động thực tế chưa bao giờ vượt mốc 1%, trong khi laptop và máy tính bảng cũng chỉ đạt dưới 3%. Do đó, việc áp đặt mốc 15% là mục tiêu bất khả thi, vô tình biến hầu hết các doanh nghiệp công nghệ thành đối tượng vi phạm pháp luật ngoài ý muốn.

Tương tự với bao bì thủy tinh, bài toán thu gom cũng đang gặp bế tắc lớn về chi phí. Khảo sát của Viện Kinh tế môi trường Đông Nam Á (EEPSEA) năm 2024 chỉ ra thực trạng: chỉ có 6% vựa phế liệu và 8% người nhặt rác chịu thu gom loại vật liệu này. Nguyên nhân đến từ việc thủy tinh có trọng lượng nặng, chi phí vận chuyển cao nhưng giá trị kinh tế mang lại rất thấp. Báo cáo từ Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO) cho thấy chi phí thu gom chai thủy tinh màu thực tế lên tới 25.000 đồng/kg – cao gấp 12 lần mức đóng góp vào Quỹ Bảo vệ Môi trường hiện hành (khoảng 2.000 đồng/kg). Với mức sản lượng thu gom thực tế chỉ đạt 6%, việc cố định chỉ tiêu 15% sẽ tạo ra gánh nặng chi phí tuân thủ khổng lồ, ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của các doanh nghiệp trong ngành thực phẩm và đồ uống.

Cần áp dụng cơ chế quản trị thích ứng, bãi bỏ lộ trình tăng cứng nhắc

Bên cạnh việc kiến nghị giảm tỉ lệ tái chế điện thoại xuống 3% và thủy tinh xuống 4-6% cho chu kỳ 2026-2028, VCCI cũng bày tỏ sự quan ngại về lộ trình tăng tỉ lệ tái chế tự động được ấn định sẵn cho suốt 9 năm (2026-2034). Trong bối cảnh hạ tầng và thị trường tái chế tại Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn sơ khai, cách tiếp cận áp đặt cứng nhắc này đi ngược lại với nguyên tắc quản trị thích ứng.

Học hỏi thông lệ quốc tế từ Liên minh châu Âu (EU), Singapore và Hàn Quốc, VCCI đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ ban hành một chỉ tiêu thu gom duy nhất cho chu kỳ 3 năm đầu tiên. Sau khi kết thúc giai đoạn này, cơ quan quản lý cần tiến hành tổng kết, rà soát lại năng lực thực tế của thị trường trước khi quyết định điều chỉnh tỉ lệ cho chu kỳ mới.

Đồng thời, tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị cho phép áp dụng cơ chế bù trừ sản lượng theo nhóm sản phẩm rộng dựa trên khối lượng. Cụ thể, doanh nghiệp có thể dùng sản lượng thu gom vượt mức của các thiết bị máy tính, thiết bị văn phòng để bù đắp cho phần thiếu hụt của điện thoại di động trong cùng một nhóm thiết bị điện tử.

Ngoài ra, VCCI nhấn mạnh việc dự thảo cần phân tách rõ ràng giữa thiết bị điện tử gia dụng tiêu dùng ngắn hạn với các thiết bị điện lạnh thương mại, điều hòa trung tâm công nghiệp công suất lớn. Đây là những sản phẩm có vòng đời dài từ 10-30 năm, được doanh nghiệp quản lý theo chế độ tài sản cố định và thanh lý theo quy trình công nghiệp có kiểm soát riêng biệt. Trong thời gian chờ hoàn thiện hạ tầng tái chế nội địa, việc duy trì hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ Môi trường khi thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) ít nhất đến hết năm 2033 cũng là một giải pháp chuyển tiếp an toàn mà VCCI khuyến nghị.