Chấm dứt sự lãng phí từ việc nộp "tờ khai trắng"

Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay đối với các doanh nghiệp đã kiệt quệ là khoảng trống pháp lý trong việc xác định thời điểm ngừng hoạt động. Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ về tháo gỡ khó khăn cho người nộp thuế đề xuất: chỉ bãi bỏ nghĩa vụ nộp hồ sơ khai thuế và báo cáo hóa đơn từ ngày cơ quan thuế ra Thông báo trạng thái 06 (không hoạt động tại địa chỉ đăng ký) hoặc khi bị thu hồi Giấy chứng nhận. 

Tuy nhiên, VCCI chỉ ra độ trễ hành chính thực tế từ lúc doanh nghiệp đóng cửa, trả mặt bằng cho đến khi có thông báo chính thức thường kéo dài từ 1 đến 3 năm. Nếu áp dụng theo dự thảo, doanh nghiệp vẫn bị tính là vi phạm chậm nộp tờ khai trong khoảng thời gian chờ đợi này, dẫn đến các án phạt hành chính có thể lên tới hàng trăm triệu đồng dù không hề phát sinh một đồng doanh thu nào.

Việc ép buộc người nộp thuế phải bỏ tiền thuê kế toán phục dựng hồ sơ chỉ để nộp những tờ khai số 0 (tờ khai trắng) đang tạo ra gánh nặng lớn. Ước tính từ Phụ lục của Bộ Tài chính cho thấy, chi phí tuân thủ xã hội cho việc này lên tới 3.255,7 tỷ đồng nhưng ngân sách nhà nước lại không thu được bất kỳ lợi ích nào.

Tham chiếu thông lệ quốc tế, Cơ quan Quản lý Thuế và Hải quan Hoàng gia Anh (HMRC) đã áp dụng rất thành công quy chế "công ty ngủ đông". Theo đó, doanh nghiệp được tự động miễn tờ khai thuế định kỳ (Company Tax Return) ngay khi thông báo ngừng hoạt động, dứt điểm các thủ tục báo cáo mang tính hình thức.

Dựa trên thực tiễn này, VCCI đề xuất áp dụng nguyên tắc "xử lý thực chất". Nghĩa vụ nộp tờ khai cần được bãi bỏ cho toàn bộ các kỳ tính thuế mà đơn vị thực tế không kinh doanh. Việc xác minh có thể dựa vào dữ liệu Hóa đơn điện tử quốc gia (không phát sinh đầu ra/đầu vào) kết hợp cùng biên bản xác minh của cơ quan thuế hoặc chính quyền địa phương, thay vì cứng nhắc phụ thuộc vào ngày ban hành văn bản hành chính.

Gỡ nút thắt về mốc thời gian 10 năm để "khai tử" mã số thuế

Bên cạnh gánh nặng tờ khai, câu chuyện giải thể và xóa sổ pháp nhân cũng đang bộc lộ nhiều bất cập. Theo quy định tại khoản 5 Điều 4 của dự thảo, cơ quan thuế sẽ công khai danh sách để đóng MST cho những trường hợp ngừng kinh doanh, không nợ thuế nhưng chưa hoàn thành thủ tục hoặc rời khỏi địa chỉ đăng ký từ 10 năm trở lên (tính từ 31/12/2015 trở về trước).

Dù ghi nhận đây là bước tiến, VCCI đánh giá mốc 10 năm là chưa phù hợp với vòng đời kinh doanh hiện đại. Thống kê cho thấy có hơn 2,51 triệu MST đang tồn đọng. Lực lượng này chủ yếu là các hộ kinh doanh và doanh nghiệp SME bị đứt gãy chuỗi cung ứng, hạ gục bởi thiên tai và đại dịch Covid-19 trong giai đoạn 2020–2024. Nếu giữ nguyên mốc trước 2015, chính sách sẽ chỉ giải quyết được hơn 529.000 trường hợp cũ. Hệ quả là hàng triệu chủ thể mới ngừng hoạt động từ 3 đến 9 năm qua vẫn không tìm thấy "lối thoát" pháp lý.

Để đẩy nhanh tiến độ, VCCI đề xuất hai mốc thời gian mới:

Ngưỡng 5 năm: Rút ngắn thời hạn xuống "từ đủ 5 năm trở lên" (tính đến ngày Nghị quyết có hiệu lực) đối với người nộp thuế thuộc trạng thái 03 và 06, không nợ thuế. Đề xuất này tương đồng với Luật Thương mại Hàn Quốc (Điều 520-2), nơi công ty tự động bị xem là giải thể nếu không hoạt động hoặc không báo cáo trong 5 năm.

Ngưỡng 12 tháng đóng MST nhanh: Áp dụng cho các trường hợp đã nộp hồ sơ giải thể hoặc bị cơ quan đăng ký kinh doanh thu hồi giấy phép quá 12 tháng, không có nợ thuế và khiếu nại. Cơ quan thuế có thể kích hoạt ngay quy trình đóng MST tương tự cách cơ quan quản lý tại Vương quốc Anh thực hiện.

Trong nỗ lực xóa sổ pháp nhân, VCCI cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ các chủ nợ ngoài thuế (tổ chức tín dụng, đối tác thương mại, người lao động). Dự thảo hiện tại quy định thời gian công khai danh sách chấm dứt hiệu lực MST trên cổng thông tin thuế chỉ là 30 ngày.

Nhận định khoảng thời gian này là quá ngắn và kênh thông tin chưa phổ biến với đối tác kinh doanh, VCCI kiến nghị tăng thời hạn công khai lên 60 ngày đối với hợp tác xã và doanh nghiệp. Đồng thời, danh sách này bắt buộc phải được niêm yết song song trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp để đảm bảo các bên thứ ba có đủ thời gian tiếp cận thông tin và thực hiện quyền phản đối hợp pháp.