Khoảng trống trong quản lý chỉ dẫn địa lý

Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh Tuyên Quang hiện sở hữu hệ thống tài sản trí tuệ có quy mô lớn với 13 chỉ dẫn địa lý cùng nhiều nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận đối với các sản phẩm nông sản đặc trưng. Các sản phẩm chỉ dẫn địa lý gồm: Mật ong bạc hà, cam sành, Chè Shan tuyết, thịt bò, cá bỗng, hồng không hạt Quản Bạ; gạo tẻ Già Dui Xín Mần, thảo quả của huyện Vị Xuyên; bưởi Soi Hà Yên Sơn, chè Shan tuyết Na Hang, rượu ngô men lá Na Hang và thịt trâu Na Hang.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính không làm thay đổi hiệu lực của các văn bằng bảo hộ. Tuy nhiên, khi mô hình tổ chức quản lý thay đổi, việc xác định cơ quan, đơn vị kế thừa quyền và trách nhiệm quản lý các chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận trở thành yêu cầu cấp thiết. Đến nay chỉ một số chỉ dẫn địa lý có đầu mối quản lý, như chỉ dẫn địa lý “Mèo Vạc” cho sản phẩm mật ong bạc hà Mèo Vạc được giao cho Sở Khoa học và Công nghệ quản lý, các chỉ dẫn địa lý như cam sành, chè Shan tuyết, thịt bò, cá bỗng được giao cho Sở Nông nghiệp và Môi trường quản lý.

Theo thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ, hiện nay các nhãn hiệu dùng chung như chỉ dẫn địa lý ít nhiều đều bị ảnh hưởng sau sáp nhập. Một số không còn cơ quan quản lý như: Chỉ dẫn địa lý Quản Bạ cho sản phẩm hồng không hạt của huyện Quản Bạ (cũ); Chỉ dẫn địa lý Xín Mần cho sản phẩm gạo tẻ Già Dui của huyện Xín Mần (cũ); Thảo quả của huyện Vị Xuyên (cũ); Cam sành Hàm Yên của huyện Hàm Yên (cũ); Bưởi Soi Hà của huyện Yên Sơn (cũ); Chè Shan tuyết Na Hang, rượu ngô men lá Na Hang và Thịt trâu Na Hang của huyện Na Hang (cũ)... Do bỏ cấp huyện dẫn đến các nhãn hiệu nói trên không có cơ quan quản lý trực tiếp, kiểm soát chất lượng, cấp và thu hồi quyền sử dụng.

Đồng chí Lê Hoàng Hiệp, Trưởng phòng Quản lý Công nghệ và Chuyên ngành, Sở Khoa học và Công nghệ cho biết, việc bãi bỏ cấp huyện khiến một số chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận do UBND các huyện trước đây quản lý không còn đầu mối thực hiện các nhiệm vụ như kiểm soát chất lượng, cấp và thu hồi quyền sử dụng. Để khắc phục tình trạng này, Sở Khoa học và Công nghệ đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 86/KH-UBND ngày 6-3-2026 triển khai thi hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ trên địa bàn tỉnh. Trên cơ sở đó, Sở đang triển khai dự án “Đánh giá, thực hiện sửa đổi, chuyển giao văn bằng bảo hộ và hoàn thiện hệ thống văn bản, công cụ quản lý chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể của tỉnh Tuyên Quang sau khi sáp nhập và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp”. Dự án sẽ rà soát toàn bộ 13 chỉ dẫn địa lý và các nhãn hiệu dùng chung; đối chiếu vùng sản xuất với địa giới hành chính mới; cập nhật chủ thể quản lý, quy chế sử dụng và đề xuất cơ quan kế thừa quyền quản lý đối với từng chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận theo mô hình tổ chức mới. Qua đó, bảo đảm các tài sản trí tuệ đều có đầu mối quản lý thống nhất, không để gián đoạn việc kiểm soát chất lượng, cấp quyền sử dụng và khai thác giá trị sau sáp nhập.

Gia tăng giá trị từ tài sản trí tuệ

Một yêu cầu mới đang đặt ra đối với công tác quản lý tài sản trí tuệ là phải chuyển mạnh từ quản lý hồ sơ sang quản lý trên nền tảng số. Từ ngày 1-7-2026, Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 31/2026/TT-BCT quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Theo đó, sản phẩm phải được định danh bằng mã số, mã vạch hoặc mã QR; dữ liệu truy xuất phải được lưu trữ điện tử; các doanh nghiệp có thể sử dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc VeriGoods của Bộ Công Thương hoặc hệ thống riêng nhưng phải bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu theo quy định.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển nhanh các sản phẩm OCOP của tỉnh càng đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện công tác quản lý tài sản trí tuệ. Đặc biệt, trong 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh có thêm 1 sản phẩm OCOP đạt 5 sao. Đến nay, toàn tỉnh có 357 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên của 231 chủ thể kinh tế, phân bố tại 91/124 xã, phường. Trong đó, có 338 sản phẩm 3 sao, 16 sản phẩm 4 sao và 3 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia.

Thời gian qua, tỉnh cũng đã hỗ trợ các chủ thể OCOP hoàn thiện bao bì, tem truy xuất nguồn gốc, xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm. Sự phát triển của các sản phẩm OCOP và nông sản đặc sản đã góp phần nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp, đồng thời đòi hỏi công tác bảo vệ thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và phòng, chống hàng giả phải được thực hiện chặt chẽ hơn.

Thực tế tại Hợp tác xã Sơn Trà, xã Hồng Thái cho thấy, việc đầu tư xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và thực hiện truy xuất nguồn gốc đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Trên nền tảng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, hợp tác xã kết hợp phương pháp chế biến truyền thống của người Dao với công nghệ hiện đại để tạo ra sản phẩm Chè Shan tuyết Hồng Thái 1 tôm, 1 lá.

Ông Đặng Ngọc Phố, Giám đốc Hợp tác xã Sơn Trà cho biết, cùng với việc chú trọng kiểm soát chất lượng từ vùng nguyên liệu đến chế biến, hợp tác xã đầu tư đồng bộ tem truy xuất nguồn gốc, hoàn thiện bao bì và xây dựng thương hiệu. Nhờ đó, tháng 4-2026, sản phẩm được công nhận đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia, hiện tiêu thụ ổn định tại Hà Nội và xuất khẩu sang nhiều thị trường như châu Âu, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Đài Loan (Trung Quốc), Nga và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Việc quản lý chặt chẽ nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu không chỉ giúp nâng cao niềm tin của người tiêu dùng mà còn tạo lợi thế cạnh tranh để sản phẩm vươn ra thị trường quốc tế.

Đồng chí Nguyễn Tiến Hưng, Phó Giám đốc Sở Công Thương cho biết: Cùng với việc nâng cao chất lượng, công tác xây dựng và phát triển thương hiệu cần được triển khai đồng bộ. Tỉnh sẽ ưu tiên hỗ trợ các sản phẩm có lợi thế gắn với địa danh, bản sắc văn hóa địa phương trong hoàn thiện bao bì, nhãn mác, xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước cũng như xuất khẩu. Bên cạnh đó, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm để nâng cao giá trị gia tăng. Hoạt động quảng bá cần gắn với những giá trị khác biệt về điều kiện tự nhiên, tri thức bản địa và văn hóa các dân tộc; kết hợp phát triển thương hiệu sản phẩm với du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và các hoạt động giới thiệu sản phẩm của tỉnh. Qua đó, từng bước chuyển từ mục tiêu bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ sang khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ, đưa các chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận trở thành lợi thế cạnh tranh, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Hoàn thiện cơ chế để phát huy giá trị

Việc kiện toàn đầu mối quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính mới chỉ là bước đầu. Mục tiêu lâu dài là xây dựng hệ thống quản lý tài sản trí tuệ đồng bộ, hiện đại, qua đó khai thác hiệu quả giá trị của các chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận gắn với phát triển kinh tế địa phương.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ đã ra Quyết định số 201/QĐ-SKHCN ngày 25 tháng 7 năm 2026 về việc thành lập Tổ chuyên gia tư vấn rà soát, lựa chọn đặt hàng, xác định mức trần kinh phí dự kiến hỗ trợ đối với các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực hiện năm 2026 (đợt 1) trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Sau khi hoàn thành việc rà soát, kiện toàn chủ thể quản lý đối với các tài sản trí tuệ, Sở sẽ tiếp tục tham mưu UBND tỉnh triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo hộ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Trọng tâm là xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu về chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận; gắn quản lý tài sản trí tuệ với hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng theo chuỗi giá trị.

Cùng với đó, Sở sẽ phối hợp với các sở, ngành và địa phương hướng dẫn doanh nghiệp, hợp tác xã áp dụng các tiêu chuẩn, quy chuẩn về truy xuất nguồn gốc; hỗ trợ xây dựng, cập nhật dữ liệu phục vụ quản lý, đồng thời tăng cường tuyên truyền, tập huấn nhằm nâng cao nhận thức của các chủ thể sản xuất, kinh doanh về bảo hộ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ.

Theo định hướng của tỉnh, giai đoạn 2026 - 2030 sẽ đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong các ngành kinh tế mũi nhọn, trong đó có nông nghiệp và phát triển sản phẩm đặc sản. Việc quản lý tài sản trí tuệ cần được gắn với xây dựng cơ sở dữ liệu số, truy xuất nguồn gốc, quản lý vùng nguyên liệu và kiểm soát chất lượng theo chuỗi giá trị, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Ngày 15-1-2026, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa giai đoạn 2026 - 2030. Kế hoạch xác định 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, gồm rà soát hệ thống văn bản, quy định pháp luật về truy xuất nguồn gốc; tăng cường tuyên truyền, phổ biến kiến thức; vận hành, nâng cấp hệ thống truy xuất nguồn gốc của tỉnh; thu thập thông tin, dữ liệu đánh giá thực trạng và nhu cầu; hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng hệ thống và kết nối với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước chuyển từ phương thức quản lý hồ sơ truyền thống sang quản lý bằng dữ liệu số, bảo đảm minh bạch thông tin, nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng và bảo vệ thương hiệu sản phẩm.

Khi chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận được quản lý hiệu quả, kết hợp với chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại, những đặc sản của Tuyên Quang sẽ có thêm điều kiện để khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.