Nhu cầu quốc tế tăng cao cùng áp lực từ các tiêu chuẩn chất lượng

Thị trường xuất khẩu cá tra Việt Nam khép lại năm tài chính 2025 với kết quả tích cực khi kim ngạch vượt mốc 2 tỷ USD, tạo đà tâm lý vững chắc cho toàn ngành bước vào chu kỳ kinh doanh mới đầy triển vọng. Theo bà Tô Thị Tường Lan, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, năm 2026 được dự báo sẽ mở ra nhiều cơ hội lớn khi nguồn cung cá thịt trắng khai thác tự nhiên tại các thị trường truyền thống như Bắc Âu và Bắc Mỹ rơi vào chu kỳ thắt chặt nghiêm trọng.

Trong bối cảnh các nhà nhập khẩu quốc tế buộc phải tìm kiếm nguồn hàng thay thế để bù đắp sự thiếu hụt, cá tra Việt Nam nổi lên như một lựa chọn hàng đầu nhờ lợi thế cạnh tranh về giá thành cùng khả năng cung ứng linh hoạt. Đặc biệt, các ưu đãi thuế quan từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU đang trở thành đòn bẩy quan trọng, giúp sản phẩm cá tra gia tăng khả năng thâm nhập sâu hơn vào thị trường châu Âu. Trên cơ sở đó, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam dự báo kim ngạch xuất khẩu cá tra năm 2026 có thể đạt khoảng 2,3 tỷ USD, tương đương mức tăng trưởng 5% so với năm 2025.

Ngay cả trong kịch bản thận trọng nhất, kim ngạch xuất khẩu vẫn được kỳ vọng duy trì ổn định trong khoảng 2,1–2,2 tỷ USD. Dù quý đầu năm 2026 có thể chịu tác động từ các chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ, song sức cầu được dự báo sẽ bật tăng từ quý II khi tình trạng thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng ngày càng bộc lộ rõ. Tuy nhiên, cùng với cơ hội thị trường, ngành thủy sản – lĩnh vực đang đóng góp khoảng 4% GDP và tạo sinh kế cho hàng triệu lao động – cũng phải đối mặt với hàng loạt thách thức, từ biến đổi khí hậu, chi phí đầu vào tăng cao cho tới các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc và kiểm soát phát thải carbon.

Ở góc độ chất lượng, ngành hàng cá tra hiện không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu thị trường, mà còn phải tuân thủ hệ thống tiêu chuẩn khắt khe của hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ. Ông Võ Quốc Văn, đại diện Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, cho biết quy trình kiểm soát hiện nay đã được đồng bộ hóa toàn diện từ khâu nuôi trồng, thu hoạch đến chế biến sâu. Nhờ đó, tỷ lệ vi phạm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đã giảm mạnh, từ 1,7% năm 2020 xuống chỉ còn 0,29% trong 11 tháng năm 2025, phản ánh nỗ lực bền bỉ của toàn ngành trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm.

Dẫu vậy, áp lực cạnh tranh vẫn hiện hữu khi doanh nghiệp phải liên tục tối ưu hóa chi phí sản xuất và logistics trong bối cảnh lạm phát thực phẩm toàn cầu diễn biến phức tạp. Các chứng nhận bền vững như ASC, BAP hay GlobalGAP vì thế không còn là lợi thế cộng thêm, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để cá tra Việt Nam duy trì chỗ đứng trên bản đồ thực phẩm thế giới. Quá trình này đòi hỏi hệ thống quản trị ngày càng minh bạch và chính xác nhằm chủ động vượt qua các rào cản kỹ thuật phi thuế quan đang gia tăng tại các thị trường nhập khẩu lớn.

Công nghệ số và liên kết chuỗi giá trị tạo bước ngoặt phát triển

Trước những thách thức đan xen về chi phí và tiêu chuẩn, chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu tất yếu để ngành cá tra duy trì năng lực cạnh tranh dài hạn. Ông Vũ Ngọc Tuấn, thuộc Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), cho biết giai đoạn 2021–2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành, từ mô hình sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quản lý dựa trên dữ liệu. Một trong những minh chứng rõ nét là hệ thống bản đồ số của Hiệp hội Cá tra Việt Nam, đã số hóa thành công hơn 1.800 ao nuôi với tổng diện tích khoảng 1.800 ha, cho phép giám sát môi trường nuôi 24/7, qua đó giảm thiểu rủi ro dịch bệnh.

Trên nền tảng đó, chiến lược phát triển giai đoạn 2026–2030 xác định dữ liệu là tài nguyên cốt lõi và công nghệ là động lực tăng trưởng chính, với mục tiêu kinh tế số chiếm tối thiểu 10% GDP nông nghiệp. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đang xây dựng kế hoạch phối hợp cùng các địa phương triển khai đào tạo kỹ năng số diện rộng cho nông dân, đồng thời hình thành sàn giao dịch thủy sản quốc gia nhằm kết nối trực tiếp người bán và người mua quốc tế, cắt giảm các khâu trung gian không cần thiết. Song song với chuyển đổi số, mô hình liên kết chuỗi giá trị tại địa phương tiếp tục được xác định là trụ cột phát triển.

Theo bà Quách Thị Thanh Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP. Cần Thơ, việc tổ chức nuôi cá tra cần được triển khai theo chuỗi liên kết khép kín, từ sản xuất giống đến chế biến và tiêu thụ. Mô hình này không chỉ giúp kiểm soát an toàn thực phẩm mà còn tạo nền tảng để phát triển các dòng sản phẩm giá trị gia tăng và sản phẩm OCOP, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của phân khúc bán lẻ hiện đại. Hiện nay, cả nước có 183 cơ sở chế biến cá tra đủ điều kiện xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc và Brazil, góp phần củng cố uy tín thương hiệu cá tra Việt Nam.

Ở cấp độ doanh nghiệp, xu hướng đa dạng hóa thị trường và phát triển các sản phẩm chế biến sâu, sản phẩm tẩm bột, nấu liền đang được đẩy mạnh nhằm tối ưu hóa giá trị gia tăng. Ông Võ Quốc Văn cũng cho rằng cần tiếp tục đầu tư công nghệ gắn với người nuôi để hoàn thiện kiểm soát toàn chuỗi từ sản xuất đến xuất khẩu; đồng thời rà soát việc cấp mã số vùng nuôi và tăng cường thanh tra, giám sát sử dụng hóa chất, kháng sinh. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo môi trường và tự động hóa quy trình nuôi công nghệ cao đang được khuyến khích nhằm tiết kiệm chi phí, giảm phát thải và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nuôi.

Sự kết hợp chặt chẽ giữa chuyển đổi số và các thực hành nuôi tốt như VietGAP, GlobalGAP được xem là “tấm khiên” giúp ngành cá tra tỷ đô chủ động thích ứng với các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe. Minh bạch dữ liệu không chỉ là yêu cầu của thị trường mà đang trở thành nền tảng cốt lõi để cá tra Việt Nam hướng tới tăng trưởng bền vững. Trong dài hạn, đầu tư cho công nghệ chế biến sâu và quản trị số hóa sẽ tạo ra bước đột phá về giá trị gia tăng, đưa cá tra trở thành biểu tượng của một ngành nông nghiệp hiện đại, an toàn và có trách nhiệm trên thị trường quốc tế.