Giải bài toán COA và nguy cơ hàng tồn kho

Theo công bố ngày 26/8, Việt Nam nằm trong nhóm 34 quốc gia được Mỹ đánh giá đạt mức tương đương một phần theo quy định MMPA. Điều này đồng nghĩa thủy sản Việt Nam vẫn được phép xuất khẩu sang Mỹ, song bắt buộc phải tuân thủ cơ chế giám sát nghiêm ngặt và thực hiện đầy đủ thủ tục cấp Giấy chứng nhận khả năng chấp nhận (COA) cho từng lô hàng.

Trao đổi với phóng viên, ông Lê Trần Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhấn mạnh MMPA không còn là cảnh báo mang tính dài hạn mà đã trở thành rào cản kỹ thuật hiện hữu. Mỹ làm việc dựa trên bằng chứng và số liệu khoa học, không chấp nhận các cam kết chung chung. Do đó, việc nhận diện đúng 12 nhóm loài có rủi ro, đồng thời tuân thủ chặt chẽ quy trình cấp COA là yêu cầu bắt buộc để minh bạch hóa dòng chảy thương mại, tránh tình trạng thủy sản Việt bị “tắc cửa” vào Mỹ.

Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay là xử lý các lô hàng nguyên liệu đã được khai thác hoặc nhập khẩu trước ngày 1/1/2026 nhưng xuất khẩu sau thời điểm này. Nếu không chứng minh được mốc thời gian hợp lệ, nguy cơ hàng hóa bị ách tắc tại cảng là rất lớn.

Giải đáp vấn đề này, ông Lê Hữu Tuấn Anh, Phó Trưởng phòng Bảo vệ và Phát triển nguồn lợi thủy sản (Cục Thủy sản và Kiểm ngư), cho biết doanh nghiệp phải chứng minh rõ thời điểm khai thác hoặc thu mua nguyên liệu diễn ra trước khi Thông tư 74/2025/TT-BNNMT (có hiệu lực từ ngày 26/12/2025) được áp dụng.

Cụ thể, với các lô hàng có biên bản bốc dỡ qua cảng trước ngày 26/12/2025, doanh nghiệp cần nộp ngay biên bản này kèm hồ sơ. Tuy nhiên, thực tế nhiều doanh nghiệp thu mua nguyên liệu nhỏ lẻ trực tiếp từ ngư dân hoặc các bến cá chưa có biên bản bốc dỡ theo mẫu chuẩn.

Để tháo gỡ khó khăn, cơ quan quản lý cho phép doanh nghiệp sử dụng hai loại giấy tờ thay thế nhằm chứng minh tính lịch sử của lô hàng, gồm:

Hóa đơn tài chính, đối với các giao dịch có xuất hóa đơn;

Bảng kê hàng hóa, trong trường hợp mua trực tiếp từ ngư dân không có hóa đơn.

Ông Tuấn Anh lưu ý doanh nghiệp phải chuẩn bị hồ sơ trung thực, đầy đủ, có giấy tờ nào nộp giấy tờ đó, tuyệt đối không bỏ sót chứng từ thể hiện mốc thời gian. Mục tiêu là xác thực được nguyên liệu đã nằm trong kho trước thời điểm quy định mới có hiệu lực để được hưởng cơ chế chuyển tiếp.

Nhận diện 12 nhóm loài rủi ro, tổ chức lại sản xuất để thích ứng lâu dài

Không chỉ dừng ở thủ tục hành chính, MMPA còn tác động trực tiếp tới danh mục các loài hải sản xuất khẩu. Theo ông Lê Hữu Tuấn Anh, hiện có 12 nhóm loài thủy sản của Việt Nam nằm trong diện bị ảnh hưởng do chưa đạt tiêu chuẩn tương đương, trong đó gồm cá mú, ghẹ, mực, cá hồng, cá nục heo, tôm hùm, cá cờ, cá kiếm, cá thu, cá ngừ mắt to…

Về phương thức khai thác, ông Lê Trần Nguyên Hùng cho biết nghề lưới rê (lưới cản) được Mỹ đánh giá là rủi ro cao nhất do đặc tính giăng mắc trên mặt nước, dễ gây va chạm hoặc cản trở đường di chuyển của thú biển. Ngành thủy sản đang gấp rút hoàn thiện và nộp hồ sơ dữ liệu bổ sung cho Mỹ trước thời hạn 12/1/2026 nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực.

Chiến lược trước mắt được xác định là tập trung nguồn lực “giải cứu” từng đối tượng, trong đó mặt hàng ghẹ được ưu tiên hàng đầu. Theo tính toán, nếu chứng minh được nghề khai thác ghẹ an toàn và đưa mặt hàng này ra khỏi danh sách hạn chế, Việt Nam có thể giữ vững 62–70 triệu USD kim ngạch xuất khẩu, tương đương khoảng 50% tổng giá trị của nhóm các mặt hàng đang bị xem xét.

Một điểm tích cực trong chính sách mới là việc Mỹ cho phép quốc gia trung gian được quyền cấp COA. Trước đây, quy định chỉ cho phép quốc gia khai thác cấp chứng nhận, gây nhiều khó khăn cho các nước chế biến. Với cơ chế hiện hành, Việt Nam được phép cấp COA cho cả nguyên liệu nhập khẩu từ nước khác về chế biến, qua đó tháo gỡ áp lực lớn cho các nhà máy sử dụng nguyên liệu ngoại nhập. Danh sách các cơ quan và người có thẩm quyền ký COA của Việt Nam đã được gửi sang Mỹ và công bố trên trang của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA).

Đối với tàu cá quy mô nhỏ dưới 6m, ông Lê Hữu Tuấn Anh khẳng định nhóm tàu này không bị ảnh hưởng nếu chỉ phục vụ tiêu thụ nội địa. Tuy nhiên, nếu tham gia chuỗi xuất khẩu sang Mỹ, ngư dân buộc phải thay đổi phương thức sản xuất, tham gia tổ hợp tác hoặc mô hình liên kết. Sản phẩm khai thác từ tàu nhỏ phải được tập kết về bến, có biên nhận bốc dỡ và xác nhận nguồn gốc tập trung, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Về dài hạn, lãnh đạo Cục Thủy sản và Kiểm ngư nhấn mạnh ngành thủy sản phải quản lý dựa trên dữ liệu khoa học, chứng minh bằng số liệu thực tế rằng tỷ lệ đánh bắt không chủ ý nằm dưới ngưỡng cho phép thông qua các chương trình giám sát tàu cá và điều tra nguồn lợi. Đồng thời, các địa phương cần thực hiện nghiêm việc chuyển đổi nghề lưới rê theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Đây được xem là con đường bắt buộc để nghề cá Việt Nam thích ứng bền vững với các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe từ Mỹ.

Những lưu ý khi xuất khẩu thủy sản vào Mỹ từ 1/1/2026

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Thông tư số 74/2025/TT-BNNMT về việc quy định chứng nhận thủy sản, sản phẩm thủy sản xuất khẩu vào thị trường Mỹ.

Ông Lê Hữu Tuấn Anh, Phó trưởng Phòng Bảo vệ và Phát triển nguồn lợi thủy sản, cho biết đây là văn bản pháp lý quan trọng quy định việc chứng nhận thủy sản và sản phẩm thủy sản đáp ứng yêu cầu của MMPA để xuất khẩu vào thị trường Mỹ.

Trọng tâm của thông tư là việc quy định về cấp giấy chứng nhận COA. Đây là chứng nhận cho thấy lô hàng thủy sản không thuộc diện cấm nhập khẩu vào Mỹ.

Không phải tất cả các sản phẩm thủy sản xuất khẩu sang Mỹ đều cần phải có giấy chứng COA.

Danh sách các mã HTS (biểu thuế hài hòa của Mỹ) của các sản phẩm cần có giấy COA và các nghề cá bị cấm sẽ được cập nhật liên tục trên cổng thông tin điện tử của Cục Thủy sản và Kiểm ngư để doanh nghiệp chủ động tra cứu.

Thông tư áp dụng cho tất cả các tổ chức, cá nhân tham gia vào chuỗi cung ứng từ khai thác, nuôi trồng đến chế biến và xuất khẩu thủy sản sang Mỹ, bao gồm cả các lô hàng đi qua nước thứ ba trước khi vào Mỹ (nếu có yêu cầu).

Cơ quan quản lý nhà nước về thủy sản cấp tỉnh là đơn vị tiếp nhận hồ sơ và cấp COA.

"Thông tư 74/2025/TT-BNNMT không chỉ là văn bản quan trọng để hướng dẫn thực hiện mà còn là cam kết của ngành thủy sản Việt Nam đối với việc bảo tồn các loài thú biển, bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững.

Việc tuân thủ nghiêm túc các quy định này sẽ giúp doanh nghiệp giữ vững vị thế tại thị trường Mỹ và tránh các rủi ro bị từ chối nhập khẩu" - ông Tuấn Anh nhấn mạnh.

Danh sách 12 nghề cá không được công nhận tương đương với quy định MMPA của Mỹ gồm:

- Nghề cá mã 2932: nghề đánh bắt cá mú bằng lưới rê, lưới kéo đáy

- Nghề cá mã 2988: nghề đánh bắt cua ghẹ và giáp xác khác bằng lưới rê, lưới kéo, lưới bẫy/trạm.

- Nghề cá mã 2990: nghề đánh bắt mực nang, cá đáy, cá bơn, cá mú, cá đối, cá hồng, cá thờn bơn bằng lưới rê, câu vàng, lưới kéo.

- Nghề cá mã 2991: nghề đánh bắt cá nục heo bằng lưới rê, câu vàng (nghề cá nổi).

- Nghề cá mã 2992: nghề đánh bắt tôm hùm bằng lưới rê đáy.

- Nghề cá mã 2994: nghề đánh bắt cá thu bằng lưới rê, lưới vây.

- Nghề cá mã 3051: nghề đánh bắt cá thu bằng lưới rê, lưới vây.

- Nghề cá mã 3052: nghề đánh bắt cá đối bằng lưới rê đáy.

- Nghề cá mã 3054: nghề đánh bắt cá thu bằng lưới rê tầng giữa.

- Nghề cá mã 3057: nghề đánh bắt cá nổi, cá ngừ bằng lưới rê.

- Nghề cá mã 13124: nghề đánh bắt cá ngừ mắt to, ngừ vằn, ngừ vây vàng bằng lưới rê tầng giữa, lưới vây mặt nước.

- Nghề cá mã 13125: nghề đánh bắt cá cờ, cá kiếm bằng lưới rê tầng giữa, câu tay.