Định hình hành lang kỹ thuật và mục tiêu chuẩn hóa

Theo Thông tư 61 kèm Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 32:2026/BCT do Bộ Công Thương ban hành (có hiệu lực từ ngày 1/7/2027), các trạm sạc phải bảo đảm khả năng kỹ thuật để dùng chung cho các phương tiện chạy điện có cổng sạc tương thích. Ông Phạm Văn Quân, Phó cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), chia sẻ quy chuẩn này được xây dựng trên quan điểm công nghiệp xe điện là một ngành mới, cần từng bước hoàn thiện pháp lý để đảm bảo vận hành đồng bộ.

Quy chuẩn hướng đến các mục tiêu cốt lõi: đảm bảo an toàn (đặc biệt là an toàn phòng cháy chữa cháy và an toàn điện), khả năng tương thích, minh bạch với người dùng, bảo vệ lưới điện và hướng tới sạc thông minh. Việc yêu cầu tính tương thích nhằm đưa thiết bị về các chuẩn kỹ thuật thống nhất, định hướng các hãng xe khi vào Việt Nam phải đáp ứng chuẩn chung, tương tự như cách châu Âu yêu cầu các hãng điện thoại sử dụng chuẩn Type-C. Bên cạnh đó, để tránh chồng chéo pháp lý, Bộ Công Thương chỉ quy định các tiêu chuẩn xoay quanh "trụ sạc" – thiết bị cốt lõi của trạm sạc, nhằm tách bạch với các quy định về công trình xây dựng của Bộ Xây dựng.

Tính tương thích không đi kèm nghĩa vụ mở cửa trạm sạc

Điểm đáng chú ý là sự tương thích về mặt vật lý và kỹ thuật không đồng nghĩa với quyền tự do truy cập trạm sạc của người tiêu dùng hay các hãng xe khác. QCVN 32 đóng vai trò như "luật giao thông", đảm bảo chiếc xe và trụ sạc kết nối an toàn, truyền đúng tín hiệu và đo lường chính xác. Tuy nhiên, ở khía cạnh dịch vụ, hệ thống phần mềm trung tâm của đơn vị vận hành mới là nơi quyết định việc cấp điện. Một chiếc xe điện dù cắm vừa đầu sạc vẫn có thể bị từ chối nếu thương hiệu xe đó chưa có hợp đồng chia sẻ hạ tầng hay thỏa thuận thương mại với chủ sở hữu trạm.

Điều này cho phép các doanh nghiệp chủ động hoàn toàn về mô hình kinh doanh. Nhà đầu tư không bị cưỡng chế phải làm trạm sạc "đa năng bằng mọi giá". Họ có quyền tối ưu hóa chi phí, linh hoạt lựa chọn chỉ lắp đặt trụ sạc AC chậm cho khu dân cư, hoặc trụ sạc DC nhanh chuyên dụng cho ô tô mà không cần tích hợp đầu cắm cho xe máy điện. Mô hình này vận hành tương tự hạ tầng viễn thông: thiết bị có thể bắt sóng 5G, nhưng người dùng chỉ truy cập được internet khi đã đăng ký với nhà mạng.

Bảo vệ lợi thế cạnh tranh để thúc đẩy thị trường

Trong giai đoạn sơ khai của giao thông xanh, việc phát triển hạ tầng trạm sạc luôn là bài toán "con gà - quả trứng" đầy rủi ro. Các doanh nghiệp tiên phong, điển hình như VinFast hay mạng lưới V-GREEN tại Việt Nam, đã phải đầu tư hàng tỷ USD, tự chi trả chi phí mặt bằng, điện lưới, thiết bị và nhân sự để phủ sóng trạm sạc. Việc ban hành chuẩn kỹ thuật tạo sân chơi đồng bộ nhưng vẫn bảo vệ lợi thế cạnh tranh hợp pháp của những đơn vị đi đầu, từ chối việc cào bằng lợi ích.

Theo các chuyên gia và đại diện pháp lý, không thể dùng mệnh lệnh hành chính để buộc một doanh nghiệp đã chịu rủi ro đầu tư khổng lồ phải mở cửa hạ tầng cho các đối thủ mới gia nhập thị trường chưa có sự đóng góp tương xứng. Điều này không chỉ phù hợp với nguyên tắc thị trường tự do, tôn trọng quyền tự quyết trong kinh doanh mà còn tạo động lực thiết thực. Việc bảo vệ giá trị cạnh tranh từ hạ tầng sạc sẽ kích thích các hãng xe khác mạnh tay đầu tư hơn, qua đó thúc đẩy quá trình chuyển đổi giao thông xanh diễn ra nhanh chóng và bền vững hơn.