Trao quyền tự quyết giá gắn với cơ chế kê khai và cảnh báo tự động

Tại cuộc họp báo thường kỳ quý 3/2026 diễn ra vào chiều 7/10 tại Hà Nội, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết định hướng xuyên suốt của dự thảo là đưa giá xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Doanh nghiệp sẽ được chủ động quyết định giá bán, song việc tính toán giá phải dựa trên công thức, nguyên tắc hình thành giá do Nhà nước quy định và thực hiện kê khai, giải trình với cơ quan quản lý.

Cụ thể, một trong những công cụ quản lý trọng tâm là hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và áp dụng trên phạm vi cả nước. Khi tính toán và quyết định giá bán, doanh nghiệp bắt buộc phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá cũng như giải trình nguyên nhân khi giá thay đổi trên phần mềm này.

Lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh, hệ thống sẽ tự động đưa ra cảnh báo đối với các yếu tố bất thường để Sở Công Thương và Bộ Công Thương giám sát thường xuyên. Công cụ này cũng giúp lực lượng quản lý thị trường nhanh chóng nhận diện các trường hợp doanh nghiệp kê khai nhưng chưa giải trình đầy đủ các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá. Thay vì Nhà nước điều hành giá theo chu kỳ hàng tuần như hiện nay, doanh nghiệp sẽ căn cứ vào chi phí kinh doanh thực tế, các lô hàng mua bán và chi phí định mức để chủ động điều chỉnh, đồng thời phải có căn cứ giải trình rõ ràng khi chi phí đầu vào, lợi nhuận hoặc chi phí định mức thay đổi.

Về lo ngại giá bán trong nước không theo kịp diễn biến thế giới hoặc gây tình trạng "mua cao - bán cao", "mua thấp - bán thấp", bà Hiền giải thích xăng dầu là mặt hàng dạng lỏng, lưu trữ trong kho và được tiếp tục bổ sung các lô hàng trong quá trình kinh doanh. Do đó, không thể quy định cứng nhắc giá bán phải vận động theo từng lô hàng mua vào. Mục tiêu đặt ra là bảo đảm giá bán của doanh nghiệp bám sát tín hiệu thị trường, nâng cao tính cạnh tranh và minh bạch, đồng thời tạo cơ chế để cơ quan quản lý phát hiện các biến động bất thường nhằm bảo đảm vững chắc nguồn cung và an ninh năng lượng.

Nâng chuẩn tổng nguồn và thúc đẩy cạnh tranh mạnh mẽ trên thị trường

Một nội dung đáng chú ý khác trong dự thảo nghị định là việc nâng mức tổng nguồn tối thiểu lên 300.000 mét khối/năm nhằm thực hiện chủ trương tái cơ cấu hệ thống đầu mối, nâng cao năng lực doanh nghiệp và bảo đảm an ninh năng lượng. Trả lời câu hỏi của báo Tuổi Trẻ về quy định này cùng lộ trình 2 năm liên tiếp không đạt sẽ bị rút giấy phép, bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết việc phân giao hạn mức tối thiểu hằng năm trước đây dựa trên đăng ký thực hiện của doanh nghiệp nên chưa phản ánh rõ năng lực thực tế.

Theo tính toán của cơ quan soạn thảo, hiện có khoảng hơn một nửa số thương nhân đầu mối đạt mức hạn mức này. Tuy nhiên, việc nâng điều kiện không đồng nghĩa các doanh nghiệp chưa đạt sẽ bị loại ngay. Dự thảo đưa ra lộ trình 2 năm để các đơn vị tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, mở rộng hoạt động phân phối nhằm nâng cao năng lực đáp ứng yêu cầu.

Đặc biệt, dự thảo không thiết kế theo hướng chỉ thương nhân đầu mối mới được quyết định giá. Các thương nhân phân phối hoạt động độc lập cũng được quyền quyết định giá theo thị trường. Với việc giảm tầng nấc trung gian từ ba xuống hai, mô hình mới tạo điều kiện cho hơn 10.500 doanh nghiệp tư nhân phân phối tham gia hoạt động và quyết định giá.

Cơ quan soạn thảo nhận định sự tham gia này sẽ tạo ra môi trường cạnh tranh khốc liệt và mạnh mẽ, khiến thương nhân đầu mối phải chịu sức ép cạnh tranh trực tiếp từ thương nhân phân phối, qua đó loại bỏ hoàn toàn lo ngại về việc thương nhân đầu mối chi phối giá bán. Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung các quy định về xử lý thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh để ngăn chặn triệt để nguy cơ thông đồng, nâng giá.

Đối với vấn đề cung cầu và giá cả trong bối cảnh tình hình Trung Đông diễn biến phức tạp, Bộ Công Thương khẳng định đã chủ động xây dựng phương án ứng phó. Đến nay, nguồn cung xăng dầu trong nước vẫn được bảo đảm vững chắc nhờ các doanh nghiệp bám sát tổng nguồn thực hiện và lượng tồn kho tại các nhà máy duy trì ở mức cao. Thời gian tới, Bộ Công Thương tiếp tục điều hành giá bám sát diễn biến thế giới, sử dụng linh hoạt các biện pháp cùng quỹ bình ổn khi cần thiết, kết hợp với việc Chính phủ tiếp tục gia hạn giảm thuế xuất nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng để hỗ trợ hiệu quả cho người dân và doanh nghiệp.