Tò he Xuân La: Khi đồ chơi dân gian tìm đường đến với người tiêu dùng hiện đại
Từng gắn liền với những phiên chợ quê và ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ, tò he làng Xuân La (xã Phượng Dực, TP Hà Nội) đang đứng trước yêu cầu đổi mới để thích ứng với thị hiếu tiêu dùng. Từ những con vật được nặn từ bột giản dị, sản phẩm của làng nghề dần mở rộng về hình thức, đối tượng khách hàng và không gian quảng bá. Tuy nhiên, làm thế nào để sự đổi mới ấy trở thành lợi thế thương hiệu mà không làm phai nhạt giá trị truyền thống.
Từ món đồ chơi tuổi thơ đến sản phẩm văn hóa
Nhắc đến Xuân La, nhiều người nghĩ ngay đến những con tò he được nặn từ bột gạo với hình dáng ngộ nghĩnh, màu sắc bắt mắt. Nghề nặn tò he tại đây được cho là đã tồn tại hơn 300 năm, gắn bó với đời sống văn hóa dân gian và được truyền lại qua nhiều thế hệ. Từ những hình ảnh quen thuộc như chim, cò, gà, lợn đến các nhân vật trong truyện cổ tích, sản phẩm tò he phản ánh trí tưởng tượng phong phú của người thợ thủ công.
Trong quá khứ, tò he thường xuất hiện tại các phiên chợ, lễ hội và được bán như một món đồ chơi dành cho trẻ em. Những người thợ mang theo các dụng cụ đơn giản, rong ruổi khắp phố phường, tạo hình sản phẩm trực tiếp trước mắt người mua. Giá trị của tò he khi ấy không chỉ nằm ở món đồ được làm ra mà còn ở trải nghiệm quan sát đôi bàn tay nghệ nhân biến những khối bột nhỏ thành hình hài sinh động.
Ngày nay, cách nhìn về sản phẩm này cũng đang dần thay đổi. Nghệ nhân Đặng Văn Hậu chia sẻ rằng: “Nghề tò he không đơn thuần là tạo ra một món đồ chơi, mà còn là cách truyền tải những câu chuyện văn hóa, lịch sử, giáo dục thế hệ trẻ về bản sắc dân tộc. Mỗi sản phẩm tò he đều gửi gắm sự sáng tạo, tâm huyết và tình yêu đối với di sản văn hóa của cha ông”.
Tuy nhiên, sự phát triển của đồ chơi công nghiệp và những thay đổi trong thói quen tiêu dùng đã khiến tò he phải tìm kiếm vị trí mới trên thị trường. Thay vì chỉ phục vụ trẻ em, sản phẩm này có thể tiếp cận thêm nhóm khách hàng là người yêu văn hóa truyền thống, khách du lịch, các đơn vị tổ chức sự kiện và người tìm kiếm quà tặng mang dấu ấn Việt Nam.
Sự thay đổi ấy cho thấy tò he không còn đơn thuần được nhìn nhận như một món đồ chơi. Sản phẩm đang mang thêm giá trị trải nghiệm, văn hóa và tính thẩm mỹ - những yếu tố có thể tạo nên sự khác biệt trong cạnh tranh.
Đổi mới mẫu mã để mở rộng thị trường
Một trong những thay đổi đáng chú ý của tò he Xuân La là sự đa dạng hóa hình thức sản phẩm. Bên cạnh các sản phẩm mẫu truyền thống, người thợ đã sáng tạo thêm nhiều mẫu mã khác nhau, lấy cảm hứng từ nhân vật hoạt hình, hình tượng đương đại và những chủ đề gần gũi với đời sống.
Nghệ nhân Đặng Văn Sừ với kinh nghiệm làm nghề nhiều năm, đứng trước sự thay đổi thị hiếu, để thích ứng ông thường quan sát xem trẻ em thích gì để đưa vào sản phẩm. “Tôi tìm hiểu những nhân vật hoạt hình đang được các bạn nhỏ yêu thích rồi nặn theo. Khi bày ra, các cháu rất hào hứng”, ông chia sẻ.
Sản phẩm của làng nghề đã có những thay đổi về mẫu mã, cách trình bày và hình thức tạo hình, trong khi vẫn giữ nét thủ công đặc trưng. Đây là một hướng thích ứng quan trọng: đưa sản phẩm truyền thống đến gần hơn với thị hiếu hiện đại mà không nhất thiết phải thay thế phương thức chế tác cốt lõi.
Việc đổi mới mẫu mã cũng mở ra khả năng phát triển các dòng sản phẩm phục vụ những nhu cầu khác nhau. Nếu tò he truyền thống phù hợp với hoạt động vui chơi của trẻ em, những sản phẩm được thiết kế theo chủ đề có thể hướng đến quà lưu niệm, trang trí, trải nghiệm thủ công hoặc hoạt động văn hóa tại trường học và sự kiện.
Dẫu vậy, đổi mới không đồng nghĩa với việc chạy theo mọi xu hướng. Với một sản phẩm gắn liền với giá trị văn hóa dân gian, sự sáng tạo cần được đặt trong mối quan hệ với bản sắc nghề. Nếu mẫu mã chỉ dừng ở việc sao chép các nhân vật đang thịnh hành, tò he có thể tạo được sự chú ý trong ngắn hạn nhưng khó hình thành dấu ấn thương hiệu bền vững.
Bên cạnh yêu cầu sáng tạo hình thức, người thợ còn phải giải quyết những vấn đề kỹ thuật trong quá trình chế tác. Nghệ nhân Đặng Văn Sừ cho biết, việc giữ được hình dáng và đường nét của sản phẩm sau khi bột khô là một trong những khó khăn của nghề: “Khi bột còn ướt thì mình định hình rất dễ, các chi tiết đều rõ. Nhưng khi khô, bột có thể co lại, làm mất đi hình dáng ban đầu. Làm sao để khi khô mà vẫn giữ được đường nét như lúc nặn, đó là điều khó nhất”.
Trải nghiệm nặn tò he - lợi thế khác biệt của làng nghề
Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các hoạt động trải nghiệm, tò he có một lợi thế mà nhiều sản phẩm đồ chơi công nghiệp khó thay thế là người mua có thể trực tiếp quan sát và tham gia vào quá trình tạo hình.
Từ một khối bột nhỏ, nghệ nhân sử dụng các thao tác nhào, nặn và phối màu để tạo nên sản phẩm. Quá trình này đòi hỏi sự khéo léo, khả năng quan sát và trí tưởng tượng. Khi được tổ chức thành hoạt động trải nghiệm, nghề nặn tò he có thể trở thành một hình thức tiếp cận văn hóa dân gian trực quan, đặc biệt với trẻ em và học sinh.
Thay vì chỉ bán sản phẩm hoàn thiện, các cơ sở làng nghề có thể phát triển hoạt động hướng dẫn nặn tò he tại trường học, không gian văn hóa, hội chợ hoặc các chương trình du lịch trải nghiệm. Người tham gia không chỉ mang về một món đồ thủ công mà còn hiểu thêm về nguyên liệu, kỹ thuật và câu chuyện của nghề.
Định hướng này cũng nhận được sự quan tâm từ chính quyền địa phương. Năm 2026, UBND xã Phượng Dực đã tổ chức lấy ý kiến về phương án cải tạo cơ sở Trường Mầm non Phượng Dực B cũ thành không gian trưng bày và trải nghiệm tò he tại Xuân La. Theo phương án được đưa ra, không gian này dự kiến có khu trưng bày hiện vật, phòng truyền thống và khu vực trải nghiệm thực tế. Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Trọng Vĩnh khẳng định: “Việc chuyển đổi công năng điểm trường thành khu trưng bày là minh chứng cho sự linh hoạt và tâm huyết của chính quyền địa phương trong việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch.”
Đây cũng là cách gia tăng giá trị sản phẩm. Khi trải nghiệm được thiết kế bài bản, tò he có thể tiếp cận khách hàng thông qua nhiều điểm chạm khác nhau: từ hình ảnh trên mạng xã hội, hoạt động trực tiếp đến sản phẩm.
Bài toán thương hiệu: Làm mới sản phẩm, giữ lại dấu ấn Xuân La
Một sản phẩm có giá trị văn hóa chưa chắc đã tự động trở thành thương hiệu mạnh. Đối với tò he Xuân La, thách thức không chỉ là duy trì kỹ thuật nặn truyền thống mà còn là làm cho người tiêu dùng nhận diện được nguồn gốc, đặc trưng và giá trị của sản phẩm.
Trong môi trường thị trường hiện đại, thương hiệu làng nghề cần được xây dựng từ nhiều yếu tố: câu chuyện về nghề, hình ảnh nghệ nhân, chất lượng sản phẩm, cách đóng gói, thông tin nguồn gốc và phương thức tiếp cận khách hàng. Những yếu tố này có thể giúp tò he vượt khỏi hình ảnh món đồ chơi bán tại hội chợ, trở thành sản phẩm văn hóa có khả năng được lựa chọn làm quà tặng hoặc trải nghiệm.
Hoạt động quảng bá trên nền tảng số cũng mở ra cơ hội mới. Những video ghi lại quá trình nặn tò he, hình ảnh nghệ nhân tạo hình sản phẩm hay nội dung hướng dẫn thủ công có thể truyền tải sức hấp dẫn của nghề một cách trực quan. Báo chí và các kênh truyền thông số vì thế không chỉ đóng vai trò giới thiệu sản phẩm mà còn góp phần kể câu chuyện về người làm nghề.
Thực tế, một số nghệ nhân tại Xuân La đã chủ động tận dụng nền tảng số để giới thiệu sản phẩm và chia sẻ câu chuyện nghề. Nghệ nhân Đặng Thị Với cho biết mình rất vui vì có thể “dùng cách mới để làm sống lại cái nghề cũ”. Thông qua các buổi livestream, bà vừa trực tiếp nặn tò he, vừa giới thiệu lịch sử làng nghề và ý nghĩa của từng hình tượng.
Dù vậy, quảng bá vẫn cần đi cùng chất lượng và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Nếu thiếu sự thống nhất về hình ảnh, thông tin và tiêu chuẩn sản phẩm, tên gọi Xuân La có thể được biết đến rộng rãi nhưng chưa tạo được sự khác biệt rõ ràng trong lựa chọn của người tiêu dùng.
Giữ nghề không chỉ là giữ kỹ thuật
Sự tồn tại của tò he Xuân La phụ thuộc vào việc nghề truyền thống có tiếp tục được truyền lại và tạo ra sinh kế cho người làm nghề hay không. Đây là vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng những hoạt động quảng bá mang tính thời điểm.
Trong dài hạn, tò he Xuân La cần được phát triển theo hướng kết hợp giữa bảo tồn kỹ thuật, sáng tạo sản phẩm và xây dựng thị trường. Người trẻ có thể tham gia vào thiết kế, truyền thông, kinh doanh trực tuyến và tổ chức trải nghiệm; nghệ nhân giữ vai trò truyền dạy kỹ thuật, bảo đảm chất lượng và bản sắc nghề.
Tò he Xuân La đang có cơ hội bước ra khỏi không gian của món đồ chơi dân gian để trở thành một sản phẩm văn hóa có giá trị trong đời sống hiện đại. Nhưng sự chuyển mình ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi sản phẩm không đánh mất dấu ấn của làng nghề, đồng thời tạo ra đầu ra ổn định cho người làm nghề. Bởi sau mỗi con tò he nhiều màu sắc, điều cần được gìn giữ không chỉ là kỹ thuật tạo hình mà còn là khả năng để nghề truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.






