Sức sống mới ở làng nghề bánh đa nem Thổ Hà
Với khoảng 300 hộ gia đình duy trì nghề, bánh đa nem Thổ Hà (phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh) đã trở thành sản phẩm hàng hóa được tiêu thụ rộng rãi trong nước và xuất khẩu sang nhiều thị trường. Cùng với việc ứng dụng máy móc, sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP, mở thêm cơ hội quảng bá và phát triển thị trường cho làng nghề truyền thống.
Giữ nghề truyền thống, phát huy giá trị sản phẩm
Nghề làm bánh đa nem ở Thổ Hà hình thành từ những năm đầu thế kỷ XX. Từ kinh nghiệm làm mì gạo, một số hộ dân đã phát triển cách chế biến mới, sử dụng gạo làm nguyên liệu sản xuất bánh đa nem. Ban đầu, sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu trong làng. Khi được thương lái tìm mua, bánh đa nem Thổ Hà dần mở rộng thị trường tiêu thụ, trở thành sản phẩm hàng hóa gắn với sinh kế của người dân địa phương.
Nguyên liệu chính để làm bánh là gạo tẻ. Trong đó, Khang Dân và Mộc Tuyền là hai giống gạo được người dân ưa chuộng. Gạo sau khi làm sạch được ngâm trong nước muối loãng khoảng 2-3 giờ, sau đó xay thành bột. Phần bột tiếp tục được lọc để loại bỏ cặn, pha thêm nước muối và đường theo tỷ lệ phù hợp.
Tráng bánh là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm của người thợ. Bột được dàn đều trên khuôn, hấp chín bằng hơi nước rồi lấy ra, đặt lên phên tre để phơi. Thời gian phơi phải được điều chỉnh theo điều kiện thời tiết. Nếu phơi quá lâu, bánh dễ giòn và gãy; nếu chưa đủ độ khô, bánh có thể bị ẩm, ảnh hưởng đến chất lượng bảo quản.
Bánh đa nem Thổ Hà có độ dày vừa phải, mềm dẻo, khi ngâm nước vẫn giữ được độ dai, thuận tiện cho việc cuốn nem. Những đặc điểm này cùng kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, chế biến được truyền lại qua nhiều thế hệ đã tạo nên nét riêng của sản phẩm.
Năm 2025, nghề làm bánh đa nem Thổ Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị của nghề thủ công truyền thống, đồng thời tạo thêm cơ sở để địa phương bảo tồn và quảng bá sản phẩm gắn với di sản văn hóa.
Hiện Thổ Hà có khoảng 300 hộ gia đình duy trì nghề làm bánh đa nem. Sản phẩm được tiêu thụ tại nhiều địa phương trong nước và xuất khẩu sang Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản cùng một số nước châu Âu. Bánh đa nem Thổ Hà cũng đã đạt chuẩn OCOP của tỉnh Bắc Ninh, góp phần khẳng định giá trị và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Ứng dụng máy móc, nâng cao năng suất
Cùng với sự phát triển của thị trường, các hộ làm bánh đa nem ở Thổ Hà từng bước đưa máy móc vào một số công đoạn sản xuất. Máy xay bột, máy tráng bánh và máy sấy điện giúp giảm sức lao động, rút ngắn thời gian chế biến và chủ động hơn trong quá trình làm bánh.
Sự thay đổi trong phương thức sản xuất được thể hiện qua hoạt động làm nghề của gia đình ông Trịnh Đăng Khoa, người có hơn 40 năm gắn bó với nghề. Theo ghi nhận vào tháng 1/2026, mỗi ngày, gia đình ông sản xuất khoảng 1.000 phên bánh, tương đương 7.000 chiếc, với sự hỗ trợ của máy móc ở một số công đoạn. Vào dịp cận Tết Nguyên đán, gia đình tăng sản lượng để đáp ứng nhu cầu đặt hàng.
Bên cạnh đó, máy sấy điện giúp người làm nghề chủ động hơn trong khâu làm khô bánh, nhất là khi thời tiết mưa hoặc nồm ẩm. Tuy nhiên, thiết bị không thay thế được kinh nghiệm của người thợ trong quá trình sản xuất. Từ việc lựa chọn, xử lý nguyên liệu đến điều chỉnh độ mỏng của bánh khi tráng và kiểm soát thời gian phơi, mỗi công đoạn đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.
Tăng liên kết, mở rộng thị trường tiêu thụ
Việc bánh đa nem Thổ Hà được tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phố và tiếp cận một số thị trường nước ngoài đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Bên cạnh duy trì chất lượng sản phẩm, các hộ làm nghề cần chú trọng điều kiện an toàn thực phẩm, quy cách đóng gói, nhãn mác và thông tin nguồn gốc.
Một trong những hoạt động nhằm tăng cường liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm là việc thành lập Chi hội nông dân nghề nghiệp sản xuất và tiêu thụ bánh đa nem Thổ Hà. Trong hai ngày 19–20/11/2025, Hội Nông dân tỉnh Bắc Ninh phối hợp với Hội Nông dân phường Vân Hà tổ chức hội nghị ra mắt mô hình với 16 hội viên là các hộ trực tiếp sản xuất bánh đa nem tại tổ dân phố Thổ Hà. Ngay sau lễ ra mắt, các hội viên được tập huấn về mô hình chi hội nghề nghiệp, kỹ năng quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Mô hình tạo điều kiện để các hộ sản xuất trao đổi kinh nghiệm, kết nối trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ.
Năm 2026, hoạt động quảng bá các làng nghề tại phường Vân Hà tiếp tục có sự tham gia của lực lượng đoàn viên, thanh niên. Theo đại diện Đoàn phường, các hoạt động được triển khai gồm tập huấn kỹ năng sản xuất nội dung số, giới thiệu sản phẩm và hướng dẫn trải nghiệm cho du khách. Địa phương cũng đặt mục tiêu xây dựng bản đồ số tích hợp mã QR tại các di tích, địa chỉ đỏ. Những hoạt động này mở thêm hướng tiếp cận trong quảng bá nghề làm bánh đa nem Thổ Hà, kết hợp giới thiệu sản phẩm với câu chuyện văn hóa và tiềm năng du lịch của làng nghề.
Từ những thay đổi trong phương thức sản xuất đến các hoạt động kết nối, quảng bá, bánh đa nem Thổ Hà đang từng bước thích ứng với yêu cầu của thị trường. Tuy nhiên, để duy trì khả năng cạnh tranh, các hộ làm nghề vẫn cần chú trọng kiểm soát chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm và cải tiến bao bì, nhãn mác. Việc tăng cường liên kết giữa các hộ sản xuất, kết hợp quảng bá trên nền tảng số và phát triển trải nghiệm tại làng nghề cũng là những hướng cần được triển khai thực chất, gắn với nhu cầu tiêu thụ sản phẩm.





