Hàng loạt rào cản nội tại bủa vây nông sản miền núi

Nhìn từ góc độ bức tranh toàn cảnh, tiềm năng của thị trường số Việt Nam là rất lớn khi quy mô doanh thu năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD và dự kiến năm 2026 sẽ tăng lên 37 tỷ USD. Dù vậy, phần lớn dòng tiền vẫn đang tập trung ở các đô thị lớn và các nền tảng quy mô lớn, qua đó phản ánh khoảng cách phát triển giữa các vùng miền vẫn còn khá rõ rệt. Thực tế cho thấy, các địa phương miền núi sở hữu nhiều sản phẩm OCOP, dược liệu và hàng thủ công có sức cạnh tranh cao. Thế nhưng, nghịch lý đáng chú ý là nơi có sản phẩm tốt lại thường là nơi yếu nhất về kỹ năng số, logistics và tổ chức bán hàng trực tuyến.

Sự bấp bênh của đầu ra nông sản, vốn nhiều năm phụ thuộc vào thương lái, vẫn chưa được giải quyết triệt để do tồn tại khoảng cách lớn giữa việc được tập huấn và năng lực bán hàng thực tế. Nhiều hộ kinh doanh vùng cao hiện vẫn gặp khó ngay từ những thao tác cơ bản như chụp ảnh sản phẩm, viết mô tả, phản hồi khách hàng hay đóng gói hàng hóa. Đáng chú ý, với các mặt hàng đặc sản địa phương, nút thắt còn nằm ở việc thiếu câu chuyện thương hiệu, thiếu mã truy xuất nguồn gốc và chưa đáp ứng tiêu chuẩn vận chuyển đường dài. Vì vậy, nhiều gian hàng số sau vài tháng mở mới đã nhanh chóng ngừng hoạt động do người dân thiếu kỹ năng duy trì.

Đặc biệt, ngành hậu cần vận tải vẫn đang là điểm nghẽn lớn nhất kìm hãm sự bứt phá của thương mại điện tử tại các khu vực biên giới. Không ít sản phẩm vùng cao có giá trị chỉ vài chục nghìn đồng, nhưng chi phí vận chuyển trên chặng đường dài lại chiếm tới một phần ba giá bán thực tế. Tại các thôn bản vùng sâu, thời gian giao hàng kéo dài khiến tỷ lệ hủy đơn tăng cao, từ đó làm giảm trải nghiệm của người mua lẫn động lực tham gia của người nông dân. Sự thiếu hụt hạ tầng đồng bộ khiến việc tiếp cận môi trường kinh doanh trực tuyến ở miền núi phần lớn mới chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm.

Phân tích sâu hơn về những rào cản mang tính cố hữu này dưới góc độ địa phương, ông Vi Tuấn Bảo, Bí thư Đảng ủy xã Lóng Phiêng (tỉnh Sơn La) cho biết, trước đây việc tiêu thụ sản phẩm của người dân chủ yếu phụ thuộc vào thương lái, các phiên chợ truyền thống hoặc đăng bán nhỏ lẻ trên Facebook cá nhân. Rõ ràng, khi thiếu đi sự kết nối hạ tầng đồng bộ và một phương thức quản trị bán hàng bài bản mang tính hiện đại, người nông dân tại các thủ phủ cây ăn quả dù có sản lượng lớn đến đâu vẫn dễ rơi vào vòng lặp bế tắc và chịu nhiều thiệt thòi trên thị trường.

Xây dựng hệ sinh thái đồng bộ để bứt phá bền vững

Để giải quyết bài toán cốt lõi này, việc thay đổi tư duy quản trị và xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện được xem là giải pháp cấp thiết hàng đầu. Mô hình phát triển tại các đô thị không thể áp nguyên mẫu xuống khu vực miền núi do đặc thù sản xuất nhỏ lẻ, địa hình phân tán và hạ tầng còn hạn chế. Do đó, phương thức triển khai mới cần mang tính cầm tay chỉ việc, tập trung giải quyết đồng bộ từ hạ tầng thanh toán số, logistics đến truy xuất nguồn gốc. Việc hình thành các điểm hỗ trợ tại chỗ với lực lượng trực tiếp đồng hành sẽ giúp chuyển hóa các chương trình tập huấn đại trà thành đơn hàng thực tế.

Nút thắt năng lực công nghệ của người nông dân hoàn toàn có thể được tháo gỡ khi có sự tham gia của các lực lượng xung kích am hiểu giải pháp số. Mô hình kết nối giữa các trí thức trẻ và nhà vườn, đặc biệt thông qua các phiên livestream trực tiếp, chính là chìa khóa mở đường cho nông sản vượt khỏi núi rừng. Đây không chỉ là kênh tiêu thụ tức thời mà còn đóng vai trò như một lớp học thực hành trực quan nhất cho bà con miền núi. Qua đó, người dân từng bước thay đổi tư duy quản trị kinh doanh, biết đóng gói chuẩn hóa, hiểu thị hiếu thị trường và chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Minh chứng cho tính hiệu quả từ cách tiếp cận mang tính thực hành sinh động này, chị Vì Phương Thảo, Bí thư Xã đoàn Lóng Phiêng cho biết, thực hiện kế hoạch chuyển đổi số nhằm đưa nông sản địa phương lan tỏa trên không gian mạng, Đoàn Thanh niên xã cùng đoàn viên Trường Đại học Tây Bắc đã tổ chức các phiên livestream quảng bá sản phẩm. Tại phiên chợ số này, những quả mận đặc sản của núi rừng Tây Bắc không chỉ được giới thiệu như một món hàng, mà còn mang theo câu chuyện về thổ nhưỡng, khí hậu, về bàn tay lao động cần mẫn cùng khát vọng vươn lên của người dân miền núi.

Nhìn rộng ra ở cấp độ chính sách vĩ mô, ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết, thời gian qua, Cục đã triển khai nhiều giải pháp thông qua Chương trình phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021 - 2025 và đang tiếp tục xây dựng chương trình giai đoạn 2026 - 2030. Đặc biệt, theo tinh thần Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ, đơn vị đang xây dựng Kế hoạch phát triển thương mại điện tử khu vực miền núi, biên giới giai đoạn 2027 - 2030. Định hướng mới sẽ tập trung tăng cường liên kết vùng, phối hợp đào tạo kỹ năng bán hàng số và kết nối doanh nghiệp logistics, qua đó lan tỏa mạch nguồn kinh tế số.