Thách thức chứng minh giá trị hạt gạo xanh

Tại hội thảo “Sơ kết kết quả đánh giá tuân thủ quy trình canh tác lúa 1 triệu ha”, câu chuyện về giá trị lúa gạo phát thải thấp đã thu hút sự quan tâm lớn. Khi mang nhãn hiệu xanh, giá trị xuất khẩu lúa gạo đã có bước bứt phá, qua đó nâng tầm vị thế nông sản quốc gia. Ông Phạm Thái Bình – Chủ tịch HĐQT Công ty Trung An cho biết: “Thời gian qua, công ty đã xuất khẩu 1.000 tấn gạo sang châu Âu và châu Úc với giá vượt 1.000 USD/tấn nhờ nhãn hiệu Gạo Việt Xanh phát thải thấp. Tuy nhiên, gạo phát thải thấp chỉ là tiêu chí cộng thêm, quan trọng nhất vẫn là gạo phải an toàn, chất lượng cao”.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là minh bạch hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Nếu thiếu dữ liệu đối chứng, các cam kết môi trường sẽ chỉ dừng lại ở lời nói, khiến thương hiệu khó phát triển bền vững. Bà Nguyễn Thị Giang – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ nhận định: “Để hạt gạo phát thải thấp đi vào thị trường cao cấp, điều quan trọng không chỉ là sản xuất xanh mà còn phải chứng minh được quá trình đó. Việc đánh giá mức độ tuân thủ quy trình và số hóa dữ liệu sản xuất có ý nghĩa hết sức quan trọng hiện nay”.

Thực tế cho thấy, canh tác hiện vẫn mang tính truyền thống, thiếu thống nhất trong ghi chép số liệu. Việc quản lý chưa dựa trên dữ liệu chính xác cũng gây khó khăn trong kiểm soát phát thải và tối ưu chi phí. Ông Hồ Phi Tuấn – Trưởng Phòng Cơ điện, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhấn mạnh: “Đối với ngành hàng lúa gạo, việc kết hợp cơ giới hóa và công nghệ số không chỉ giúp nâng năng suất, mà còn mở ra khả năng quản trị chính xác, minh bạch hơn. Qua đó góp phần giảm chi phí đầu vào và hướng tới mục tiêu giảm phát thải”.

Song song đó, sự chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn đòi hỏi tầm nhìn dài hạn gắn với giá trị thực cho môi trường. Việc đáp ứng tiêu chuẩn xanh chính là lợi thế cạnh tranh, đồng thời giúp nâng cao thu nhập cho người trồng lúa. Ông Cao Đức Phát – nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chia sẻ: “Áp dụng quy trình trong Đề án 1 triệu ha giúp hạt gạo sạch và đáp ứng xu hướng gạo carbon thấp toàn cầu. Người tiêu dùng hiện nay sẵn sàng chi trả cao hơn cho sản phẩm chất lượng cao có kèm tiêu chí thân thiện môi trường”.

Giải pháp số hóa nâng tầm quản trị xanh

Giải pháp căn cơ để giải bài toán minh bạch hiện nay là ứng dụng công cụ số trực tiếp vào canh tác. Việc chuyển đổi sang quản lý dữ liệu giúp chuẩn hóa chuỗi giá trị và khẳng định cam kết bền vững của Việt Nam. Ông Lê Thanh Tùng – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Vietrisa khẳng định: “Gạo Việt Xanh phát thải thấp không đơn thuần là nhãn hiệu thương mại mà là cam kết về chất lượng và trách nhiệm môi trường. Thời gian tới, Vietrisa sẽ phối hợp với các đối tác để hoàn thiện tiêu chuẩn cơ sở và bộ tiêu chí cấp logo chứng nhận nhãn hiệu”.

Song song với đó, sự thay đổi về công nghệ đã được triển khai sâu rộng thông qua các hệ thống chấm điểm, xác thực từng công đoạn của nông dân. Công cụ ViRiCert đóng vai trò giám sát, đảm bảo mọi khâu từ gieo sạ đến xử lý rơm rạ đều tuân thủ đúng quy định. PGS.TS Nguyễn Văn Hùng – chuyên gia IRRI cho biết: “Phương pháp của ViRiCert thiết kế hệ thống chấm điểm dựa trên 10 khâu thực hành quan trọng của quy trình sản xuất. Thông qua công cụ này, dữ liệu canh tác được cập nhật, quản lý và xác thực theo các tiêu chí kỹ thuật của Đề án 1 triệu ha”.

Bên cạnh chấm điểm, số hóa còn giúp xây dựng bản đồ hiện đại, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp điều tiết máy móc thông minh hơn. Đây là nền tảng để mọi quyết định đầu tư đều dựa trên cơ sở khoa học và nhu cầu thực tế. Ông Hồ Phi Tuấn từ Cục Kinh tế hợp tác chia sẻ thêm: “Số hóa, cơ giới hóa tạo ra dữ liệu để tối ưu quản lý và kết nối cung – cầu dịch vụ. Điều này giúp xây dựng chiến lược hỗ trợ đầu tư trang thiết bị cho địa phương theo đúng nhu cầu và hiệu quả canh tác thực tế”.

Kết quả thực tế cho thấy mô hình xanh đang nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ khi các đơn vị tham gia nhận ra lợi ích kép. Khối liên kết giữa các chủ thể đóng vai trò quyết định cho sự thành công lâu dài của đề án. Ông Lê Thanh Tùng bày tỏ hy vọng: “Việc cấp nhãn hiệu hiện thực hiện cho thành viên Vietrisa, còn hợp tác xã bên ngoài chỉ cần xin gia nhập sẽ được tiếp nhận. Hy vọng việc này sẽ lan tỏa, tạo ra khối đoàn kết cùng thực hiện đề án lúa phát thải thấp trong vùng ĐBSCL”.

Hành trình xây dựng thương hiệu lúa gạo xanh đang giúp hạt gạo Việt Nam khẳng định vị thế trách nhiệm toàn cầu. Bà Nguyễn Thị Giang – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ nhấn mạnh: “Ứng dụng công cụ số giúp nâng cao độ tin cậy của dữ liệu sản xuất, hỗ trợ cơ quan quản lý theo dõi quá trình canh tác hiệu quả. Tư duy người nông dân đã chuyển biến rõ rệt khi quan tâm nhiều hơn đến việc ghi chép nhật ký đồng ruộng”.