Từ lợi thế sinh thái đến vùng nguyên liệu

Không phải cây dược liệu nào cũng phù hợp với mọi vùng đất. Khí hậu, thổ nhưỡng và hệ sinh thái quyết định khả năng sinh trưởng, chất lượng nguyên liệu, đồng thời ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. Vì vậy, việc xác định đúng vùng trồng là bước quan trọng để Lâm Đồng phát triển dược liệu theo hướng hàng hóa, thay vì mở rộng diện tích một cách dàn trải.

Thực tế sản xuất cho thấy, nhiều mô hình tại địa phương đang khai thác lợi thế riêng của từng khu vực. Tại phường Xuân Trường - Đà Lạt, doanh nghiệp Xuân Thành Trang đã phối hợp với các đơn vị nghiên cứu khoa học thử nghiệm và nhân rộng cây trà hoa vàng, sói rừng. Từ diện tích ban đầu 200 m², mô hình được mở rộng lên khoảng 1.000 m² trồng trong nhà lưới, cho sản lượng khoảng 1 tấn nguyên liệu tươi mỗi năm.

Bên cạnh vườn mẫu, doanh nghiệp còn liên kết với gần 10 hộ dân sản xuất atisô trên diện tích khoảng 3 ha, gắn vùng nguyên liệu với chế biến và tiêu thụ. Hướng đi này cho thấy phát triển dược liệu không chỉ dừng ở khâu trồng cây, mà cần có sự tham gia của doanh nghiệp để tổ chức sản xuất và tìm đầu ra.

Tại xã Đam Rông 4, doanh nghiệp Trần Mao phát triển mô hình đa dạng cây dược liệu kết hợp chăn nuôi theo hướng tuần hoàn hữu cơ. Diện tích trồng được mở rộng từ 1,5 ha trong năm đầu lên 5 ha vào năm thứ hai. Sau thời gian trồng và chăm sóc gần 40 loài dược liệu, doanh nghiệp tổ chức thu hoạch luân phiên để chưng cất tinh dầu, đồng thời chế biến cao đặc theo nhu cầu của các cơ sở đông y trong tỉnh.

Những mô hình này mở ra khả năng đa dạng hóa sản phẩm và khai thác nguồn nguyên liệu theo nhiều hướng. Tuy nhiên, để nhân rộng, mỗi loại cây cần được đánh giá cụ thể về điều kiện canh tác, năng suất, chất lượng, chi phí đầu tư và khả năng tiêu thụ. Lựa chọn đúng cây trồng, đúng vùng sinh thái sẽ giúp hạn chế rủi ro, nhất là với những giống mới chưa có thị trường ổn định.

Chuẩn hóa chất lượng, gắn sản xuất với thị trường

Theo số liệu tổng hợp của ngành nông nghiệp, Lâm Đồng hiện có gần 2.900 ha dược liệu, sản lượng hơn 22.000 tấn. Trong đó, khu vực trung tâm duy trì hơn 280 ha atisô, cho sản lượng thu hoạch trên 8.100 tấn mỗi năm.

Tại xã Lạc Dương, diện tích dược liệu khoảng 68,5 ha, gồm atisô và các giống cây phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng như đẳng sâm, đương quy, sâm Việt Nam và sâm Lai Châu. Ở khu vực phía Tây, dược liệu được trồng xen canh trên hơn 890 ha cao su, với sản lượng trên 10.200 tấn. Trong khi đó, khu vực phía Đông có tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu trà hoa vàng, nấm lim xanh, sâm bố chính, xáo tam phân, đinh lăng, bạc hà và các nguồn gen bản địa.

Sự khác biệt về điều kiện tự nhiên tạo cơ sở để tổ chức các vùng dược liệu theo đặc tính từng địa bàn. Song, diện tích và sản lượng mới phản ánh quy mô sản xuất; khả năng tạo ra giá trị bền vững còn phụ thuộc vào chất lượng nguyên liệu, quy trình canh tác, công nghệ chế biến và sức mua của thị trường.

Đến nay, toàn tỉnh đã cấp 6 mã số vùng trồng dược liệu nội địa với tổng diện tích gần 7 ha; diện tích đạt chứng nhận GACP-WHO là 9 ha và diện tích canh tác theo tiêu chuẩn hữu cơ là 2 ha. Những kết quả này cho thấy việc chuẩn hóa sản xuất đã được triển khai, nhưng quy mô được chứng nhận vẫn cần tiếp tục mở rộng để đáp ứng yêu cầu phát triển các vùng nguyên liệu chuyên nghiệp.

GACP-WHO là bộ nguyên tắc thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu của Tổ chức Y tế thế giới, hướng đến kiểm soát chất lượng và an toàn nguyên liệu từ quá trình sản xuất. Việc áp dụng tiêu chuẩn này, cùng với cấp mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc, có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng kết nối dược liệu với các cơ sở chế biến, sản xuất thuốc và những thị trường có yêu cầu cao.

Định hướng đến năm 2030 của Lâm Đồng là hình thành các vùng chuyên canh dược liệu hàng hóa, ưu tiên công nghệ cao, sản xuất hữu cơ và mở rộng chế biến sâu. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc rà soát quỹ đất và điều kiện tự nhiên cần đi cùng kế hoạch sử dụng đất, quy hoạch vùng nguyên liệu và cơ chế liên kết giữa nông dân, hợp tác xã với doanh nghiệp.

Quan trọng hơn, phát triển vùng dược liệu cần bắt đầu từ nhu cầu thị trường và khả năng tổ chức chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần tham gia từ khâu lựa chọn giống, xây dựng quy trình sản xuất đến thu mua, chế biến và tiêu thụ. Người trồng cũng cần được hướng dẫn kỹ thuật, bảo đảm đầu ra và chia sẻ lợi ích từ chuỗi liên kết.

Khi vùng trồng được xác định trên cơ sở khoa học, chất lượng được kiểm soát và đầu ra được tổ chức ổn định, lợi thế sinh thái mới có thể chuyển thành giá trị kinh tế. Đây cũng là điều kiện để dược liệu Lâm Đồng phát triển theo hướng chuyên nghiệp, tạo thêm sinh kế cho người dân và nâng giá trị nguồn tài nguyên bản địa.