Diện tích thanh long giảm mạnh và áp lực chuyển đổi cây trồng

Theo báo Lâm Đồng, địa phương này từng ghi nhận diện tích trồng thanh long đạt 33.730 ha vào năm 2020, nhưng đến nay chỉ còn khoảng 25.800 ha. Sự sụt giảm đáng kể này phản ánh rõ những khó khăn của ngành hàng khi chi phí sản xuất tăng cao, trong khi giá đầu ra lại liên tục biến động. Hiện nay, dù đang bước vào vụ nghịch và thanh long được chong đèn để thu hoạch trái vụ với mức giá dao động khá rộng, nhiều hộ dân vẫn không còn mặn mà đầu tư.

Cụ thể, giá thanh long ruột trắng hiện dao động từ 8.000–12.000 đồng/kg và thanh long ruột đỏ khoảng 20.000–25.000 đồng/kg. Dù ruột đỏ có mức giá tương đối ổn định, nhưng tại khu vực Đông Nam tỉnh, nhiều hộ vẫn quyết định bỏ vườn. Dọc hai bên quốc lộ 28 thuộc xã Hàm Liêm không khó bắt gặp những vườn thanh long khô héo, trơ trụi vì không được chăm sóc. Người dân cho biết nguyên nhân chính đến từ áp lực kinh tế kéo dài cùng sự bấp bênh của thị trường tiêu thụ.

Một nguyên nhân khác khiến diện tích thanh long thu hẹp là tác động của thiên tai và dịch bệnh. Một số vùng canh tác bị ảnh hưởng nặng do mưa lũ cuối năm 2025, làm hư hại bộ rễ và khiến cây khó phục hồi. Bên cạnh đó, nhiều vườn đã bước vào giai đoạn già cỗi, khiến năng suất và chất lượng trái giảm rõ rệt. Tất cả những yếu tố này khiến nông dân rơi vào tình thế khó khăn, buộc phải cân nhắc giữa việc tiếp tục duy trì hay chuyển đổi cây trồng.

Ghi nhận tại hộ ông Nguyễn Văn Hiền ở tổ 2, thôn An Phú, xã Hàm Liêm cho thấy dù đang vào vụ chong đèn, vườn thanh long gần 200 trụ vẫn neo trái chín đỏ nhưng không được thu hái. Ông Hiền cho biết vườn đã trồng 5–6 năm bằng giống thanh long trắng truyền thống. Theo ông, giá bán thấp do đầu ra không ổn định, cộng với cây già cỗi và sâu bệnh khiến hiệu quả kinh tế giảm mạnh. Gia đình đang tính chuyển sang cây trồng khác nhưng chưa xác định được hướng phù hợp.

Cùng cảnh ngộ, gia đình bà Nguyễn Thị Bích Phượng ở cùng thôn có vườn 230 trụ mới trồng chưa đầy 2 năm nhưng đã rơi vào tình trạng cằn cỗi. Bà Phượng cho biết mưa lũ năm trước làm trôi đất, hư bộ rễ khiến cây phát triển kém. Hệ quả là cây gần như không còn khả năng cho trái. Hiện gia đình đang cân nhắc nhổ bỏ toàn bộ để chuyển sang các loại cây ăn trái như ổi hoặc mãng cầu, với kỳ vọng cải thiện thu nhập.

Giải pháp xây dựng chuỗi liên kết và nâng cao giá trị

Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết sản lượng thanh long toàn tỉnh hiện đạt trên 577.000 tấn/năm, với cơ cấu giống đa dạng. Trong đó, thanh long ruột trắng vẫn chiếm khoảng 65% diện tích, phần còn lại là ruột đỏ, tím hồng và vỏ vàng ruột trắng. Dù đã mở rộng xuất khẩu sang các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản, ngành hàng vẫn chịu áp lực lớn từ quy định kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, cùng sự cạnh tranh mạnh từ Thái Lan và Trung Quốc.

Trước tình trạng nhiều diện tích bị chặt bỏ, ông Huỳnh Cảnh, Chủ tịch Hiệp hội Thanh long Bình Thuận tại Lâm Đồng, cho rằng sản xuất hiện nay vẫn còn manh mún, khó áp dụng đồng bộ kỹ thuật tiên tiến. Biến đổi khí hậu khiến sâu bệnh gia tăng, trong khi giống cây có dấu hiệu thoái hóa, làm giảm hiệu quả đầu tư. Những yếu tố này khiến tâm lý người dân dễ dao động và tự phát chuyển đổi cây trồng.

Thực tế, một số hộ đã chuyển sang trồng chanh dây, mít, chuối hoặc trồng rừng để giữ đất. Tuy nhiên, theo ông Huỳnh Cảnh, nhiều mô hình vẫn thiếu định hướng rõ ràng về hiệu quả dài hạn. Điểm nghẽn lớn hiện nay là thiếu liên kết tiêu thụ giữa nông dân và doanh nghiệp, khiến giá cả thiếu ổn định. Hệ quả là tình trạng “được mùa mất giá” vẫn lặp lại, gây rủi ro cho người sản xuất.

Để khắc phục, ngành nông nghiệp địa phương đang đẩy mạnh xây dựng lại thương hiệu thanh long và tăng cường liên kết chuỗi giá trị. Đồng thời, phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học để lai tạo giống mới có năng suất cao, đặc biệt là giống ruột trắng kháng bệnh đốm nâu, nhằm thay thế các vườn cây già cỗi. Việc hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao được xác định là hướng đi trọng tâm.

Song song với đó, ngành nông nghiệp khuyến nghị người dân cần thay đổi tư duy sản xuất, từ canh tác truyền thống sang hướng hiện đại, có liên kết thị trường. Trước khi quyết định chuyển đổi cây trồng, bà con nên tìm hiểu kỹ các mô hình thực tế đã chứng minh hiệu quả. Việc tham quan, học hỏi các mô hình có đầu ra ổn định sẽ giúp hạn chế rủi ro, tránh lãng phí đất đai và nâng cao hiệu quả sản xuất theo hướng bền vững.