Tái cơ cấu ngành điện: Bệ đỡ cho thị trường cạnh tranh và an ninh năng lượng

Tái cơ cấu ngành điện là nền tảng cốt lõi để phá vỡ thế độc quyền, hình thành thị trường cạnh tranh minh bạch, tối ưu hóa quyền lợi của khách hàng và đảm bảo vững chắc an ninh năng lượng quốc gia. Khi cạnh tranh từng bước mở rộng từ khâu phát điện sang bán buôn và bán lẻ, việc tách bạch chức năng, minh bạch chi phí và bảo đảm quyền tiếp cận lưới điện công bằng càng trở nên cấp thiết.

Thị trường điện cạnh tranh cần nền tảng cơ cấu phù hợp

Phát triển thị trường điện cạnh tranh là chủ trương xuyên suốt mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước, được cụ thể hóa từ Luật Điện lực năm 2004 đến Luật Điện lực năm 2024 và mới nhất là Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính Trị.

Nghị quyết 70-NQ/TW đặt ra yêu cầu then chốt: Cơ cấu lại ngành điện, phát triển thị trường cạnh tranh, minh bạch nhưng phải giữ sự kiểm soát của Nhà nước đối với hạ tầng năng lượng chiến lược. Bên cạnh đó, Luật Điện lực năm 2024 cũng quy định rõ nguyên tắc tách bạch các hoạt động độc quyền tự nhiên/độc quyền nhà nước với các hoạt động có tính cạnh tranh, coi tái cơ cấu là điều kiện tiên quyết trước khi vận hành thị trường điện các cấp độ (Phát điện -> Bán buôn -> Bán lẻ).

4 mục tiêu chính của việc phát triển thị trường điện cạnh tranh bao gồm:

Đa dạng hóa chủ thể: Hình thành thị trường nhiều bên bán, nhiều bên mua; bóc tách khâu độc quyền ra khỏi khâu cạnh tranh.

Tối ưu hóa vận hành: Nâng cao hiệu quả thông qua chào giá cạnh tranh, huy động nguồn điện theo nguyên tắc tối ưu chi phí nhằm đảm bảo cung ứng điện an toàn.

Định giá theo thị trường: Phát tín hiệu giá phản ánh đúng quan hệ cung - cầu và chi phí biên, làm cơ sở thu hút vốn đầu tư xã hội hóa.

Phân bổ hợp lý rủi ro: Tạo môi trường đầu tư minh bạch, bền vững giữa đơn vị phát điện, đơn vị mua điện và khách hàng.

Thách thức hiện tại: Dù đã có hơn 14 năm vận hành thị trường phát điện và bán buôn cạnh tranh với nhiều kết quả tích cực, song tiến độ tái cơ cấu ngành điện vẫn còn chậm và chưa đạt đầy đủ mục tiêu đề ra tại Đề án 168 (giai đoạn 2016-2025). Do đó, Nghị quyết số 70-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh giải pháp: “Đẩy mạnh cơ cấu lại ngành điện, tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, đồng bộ với bảo đảm an ninh năng lượng”.

Tách bạch các khâu, mở rộng quyền lựa chọn của khách hàng

Để chuyển dịch thành công sang mô hình cạnh tranh thực chất, ngành điện cần tổ chức lại bộ máy theo hướng minh bạch chi phí và trao quyền cho người tiêu dùng.

Thay đổi vị thế khách hàng: Trong các giai đoạn tiếp theo (đặc biệt là khâu bán lẻ), khách hàng sẽ chuyển từ thế thụ động (mua điện theo giá quy định công bố) sang thế chủ động (tự do lựa chọn nhà cung cấp, đàm phán và thỏa thuận giá theo nguyên tắc thị trường).

Bóc tách minh bạch chi phí: Cơ cấu giá điện phải được bóc tách rõ ràng từng khoản cấu thành: chi phí truyền tải, phân phối, bán lẻ, điều độ hệ thống (NSMO), điều hành giao dịch và quản lý ngành. Giá điện giao ngay minh bạch sẽ là "thước đo" để các bên ký hợp đồng dài hạn, kích thích dòng vốn đầu tư mới.

Tiếp cận lưới điện công bằng: Khi số lượng chủ thể tham gia thị trường tăng lên, hạ tầng lưới điện truyền tải và phân phối phải bảo đảm quyền tiếp cận công bằng, không phân biệt đối xử. Ngành điện cần chuyển dịch từ mô hình "độc quyền liên kết dọc" sang mô hình độc lập pháp lý giữa các khâu.
Khảo sát tại 10 quốc gia có thị trường điện cạnh tranh phát triển (như Singapore, Philippines...), tất cả đều thực hiện tách bạch chức năng giữa các khâu. Đáng chú ý, 9/10 quốc gia đã tổ chức hoạt động truyền tải thành một chức năng hoặc pháp nhân độc lập hoàn toàn khỏi khâu phát điện và bán lẻ nhằm bảo đảm tính trung lập của hạ tầng dùng chung.

 Bảo đảm đầu tư hạ tầng truyền tải, giữ vững an ninh năng lượng

Theo đánh giá của Bộ Công Thương trong quá trình rà soát triển khai Quy hoạch điện VIII và sửa đổi Luật Điện lực, tiến độ thực hiện quy hoạch nhìn chung còn chậm, công tác điều hành thiếu tính đồng bộ. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khâu truyền tải điện – hạ tầng năng lượng chiến lược quốc gia đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ.

Với mức độ tăng trưởng phụ tải ngày càng cao cùng áp lực tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo, việc chậm tiến độ hạ tầng lưới truyền tải không chỉ gây lãng phí nguồn lực phát điện mà còn đe dọa trực tiếp đến an ninh cung ứng điện quốc gia. Vì vậy, song song với việc đẩy mạnh tính cạnh tranh, Nhà nước cần có cơ chế vốn đột phá, thu hút đa dạng các thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào những phân khúc hạ tầng cho phép, đồng thời giữ vững quyền kiểm soát trục truyền tải chiến lược để đảm bảo hệ thống vận hành an toàn, ổn định và tin cậy.