Rào cản kỹ thuật siết chặt chuỗi cung ứng

Thị trường nông sản thế giới đang bước vào giai đoạn thay đổi căn bản trong tư duy quản lý nhập khẩu. Trong bối cảnh đó, dữ liệu truy xuất đã trở thành “giấy thông hành” bắt buộc, dần thay thế lợi thế cạnh tranh về giá. Những khái niệm như GACC, EUDR hay MRL hiện đã trở thành các rào cản thực tế, buộc doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản trị chuyên nghiệp ngay từ khâu sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ đối tác quốc tế. Tại thị trường Trung Quốc, sự thay đổi này thể hiện rõ qua Nghị định số 280.

TS. Đào Văn Cường, Văn phòng SPS Việt Nam, chia sẻ: "Trung Quốc đang chuyển mạnh sang mô hình SPS số hóa với mức độ quản lý tiệm cận các chuẩn quốc tế. TS. Đào Văn Cường nhận định: “Trong thời gian tới, không có dữ liệu đồng nghĩa không thể xuất khẩu”.

TS. Đào Văn Cường cũng phân tích thêm rằng hệ thống mới của Trung Quốc không chỉ kiểm soát hồ sơ doanh nghiệp, mà còn theo dõi, chấm điểm tuân thủ và tự động phân loại rủi ro theo thời gian thực. Theo ông, đây là công cụ giúp Trung Quốc tăng cường hậu kiểm nghiêm ngặt, trong bối cảnh thị trường này hiện chiếm 21,1% tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam trong 4 tháng đầu năm 2026, với giá trị hơn 4,86 tỉ USD.

Ở một khía cạnh khác, các quy định từ EU cũng đang tạo áp lực lớn với Quy định chống phá rừng. Theo đó, doanh nghiệp cần lưu trữ dữ liệu GPS, bản đồ số hóa và hồ sơ vùng trồng để chứng minh sản phẩm không liên quan đến phá rừng sau ngày 31/12/2020. Thách thức lớn nhất nằm ở yêu cầu truy xuất đến tận tọa độ địa lý. Nếu không đáp ứng, hàng hóa có thể bị từ chối nhập khẩu hoặc chịu mức phạt tài chính lớn từ các cơ quan quản lý EU.

Bên cạnh đó, mức dư lượng tối đa vẫn là một bộ lọc nghiêm ngặt. EU áp dụng nguyên tắc phòng ngừa ở mức rất cao với ngưỡng mặc định 0,01 mg/kg đối với các hoạt chất chưa có quy định riêng. Trong khi đó, Nhật Bản áp dụng hệ thống Positive List System, theo nguyên tắc chỉ những hoạt chất được phép mới được tồn tại trong thực phẩm. Các hoạt chất như Chlorpyrifos, Carbendazim hay Tricyclazole đang bị siết chặt, qua đó tạo áp lực lớn đối với ngành gạo, rau quả và thủy sản Việt Nam.

Áp lực càng gia tăng khi các tiêu chuẩn về môi trường và quản trị trở thành yêu cầu bắt buộc. Theo đó, các ngành như gạo, thủy sản, cà phê và chăn nuôi sẽ chịu sức ép lớn do liên quan trực tiếp đến phát thải methane, tiêu thụ năng lượng và logistics. Doanh nghiệp vì vậy buộc phải đầu tư kiểm kê khí nhà kính, đo lường phát thải, truy xuất dữ liệu carbon và thực hiện kiểm toán ESG nếu muốn tiếp cận các thị trường cao cấp vốn ngày càng đòi hỏi khắt khe về tính minh bạch.

Doanh nghiệp chủ động chuẩn hóa quản trị sản xuất

Trước làn sóng thay đổi này, nông nghiệp Việt Nam buộc phải chuyển mình theo hướng sản xuất chuyên nghiệp hơn. Đây là quá trình đòi hỏi doanh nghiệp đầu tư bài bản vào hạ tầng số, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đồng bộ và kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng ngay từ vùng nguyên liệu đầu vào, nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững trước các rào cản từ thị trường quốc tế.

Để hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó trước thay đổi từ phía Trung Quốc, ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, cho biết ngay từ đầu năm 2025, khi Trung Quốc công bố dự thảo nghị định để lấy ý kiến, văn phòng đã gửi văn bản tới các địa phương, hiệp hội ngành hàng và cơ quan chuyên môn. Sau khi nghị định được ban hành chính thức vào tháng 10-2025, Văn phòng SPS Việt Nam tiếp tục ban hành nhiều văn bản hướng dẫn, đề nghị nghiên cứu triển khai.

"Về bản chất, Nghị định 280 là phiên bản sửa đổi, nâng cấp từ Lệnh 248 trước đây. Việt Nam đã có kinh nghiệm triển khai Lệnh 248 từ năm 2022 nên có cơ sở để thích ứng với quy định mới. Vấn đề quan trọng là doanh nghiệp phải xác định rõ sản phẩm của mình thuộc diện đăng ký qua cơ quan có thẩm quyền hay được tự đăng ký để tránh sai sót" - ông Nam lưu ý.

Sự thích ứng hiện đang được triển khai thận trọng tại các ngành hàng chủ lực. Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng, cho rằng: “Các doanh nghiệp đã có mã số đăng ký sẽ tiếp tục hoạt động bình thường, song doanh nghiệp đăng ký mới sẽ gặp nhiều thủ tục phức tạp hơn. Dù khó khăn hơn, Nghị định 280 cũng tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư bài bản vào hệ thống quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc”.

Với các mặt hàng chế biến sâu, áp lực nhìn chung có phần giảm bớt. Trong khi đó, ngành điều được đánh giá ít chịu tác động hơn. Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), xác nhận hạt điều xuất khẩu chủ yếu đã qua chế biến như bóc lụa, rang, sấy nên được xếp vào nhóm thực phẩm chế biến, không thuộc nhóm nông sản tươi sống mà Nghị định 280 tập trung kiểm soát chặt.

Ông Nguyễn Tử Hải, Phó trưởng Phòng Phụ trách Phòng An toàn thực phẩm và môi trường, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Nghị định 280 áp dụng khắt khe hơn đối với nguyên tắc quản lý rủi ro. Dựa trên “hàng rào” này, GACC có thể điều chỉnh yêu cầu đăng ký theo mức độ rủi ro thực phẩm, tình hình an toàn thực phẩm hoặc thay đổi trong hệ thống quản lý của nước xuất khẩu.

"GACC có thể tạm dừng nhập khẩu nếu phát hiện doanh nghiệp vi phạm an toàn thực phẩm, hệ thống quản lý không bảo đảm, không hợp tác kiểm tra hoặc chưa hoàn thành biện pháp khắc phục. GACC sẽ hủy đăng ký nếu xảy ra sự cố an toàn thực phẩm nghiêm trọng, vi phạm nghiêm trọng khi kiểm tra nhập khẩu, cung cấp tài liệu giả mạo, cho thuê hoặc chuyển nhượng mã đăng ký" - ông Hải cảnh báo.