Thách thức đối với di sản nghề giấy bản

Nghề làm giấy dó hay còn gọi là giấy bản vốn gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Dao Đỏ tại xã Nậm Dịch từ bao đời nay. Đối với người dân nơi đây, những tờ giấy bản mộc mạc giữ vai trò vô cùng quan trọng trong các nghi lễ cúng tổ tiên, lễ cấp sắc, đám cưới, đám tang và lễ Tết. Giấy dó không chỉ là vật phẩm tâm linh mà còn là phương tiện lưu giữ tri thức nhờ đặc tính dai và khả năng thấm mực tuyệt vời, giúp chữ viết khó phai theo thời gian.

Quy trình làm giấy dó đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng kỹ năng thủ công điêu luyện qua nhiều công đoạn. Rơm nếp sau khi vò nát được ngâm nước nhiều ngày, đem đồ chín rồi giã nhuyễn trên những tảng đá lớn cho đến khi thành bột mịn. Bột rơm được hòa với chất nhớt từ cây mò lấy trên rừng để tạo độ kết dính, rồi seo lên khuôn làm bằng vải mịn căng trên khung tre. Từng lớp bột mỏng được nhấc lên, ép kiệt nước và phơi khô trên vách đá hay phên nứa. Thành quả thu được là những tờ giấy có màu trắng ngà, mặt sần và thớ dai bền bỉ.

Tuy nhiên, nghề truyền thống này hiện đang đứng trước nguy cơ thất truyền đáng báo động tại địa phương. Xã Nậm Dịch hiện chỉ còn rất ít nghệ nhân cũng như hộ dân duy trì công việc này. Những người thạo nghề phần lớn đã bước sang tuổi xế chiều, trong khi lớp trẻ sinh ra trong thời đại mới có nhiều lựa chọn mưu sinh khác hấp dẫn hơn. Thu nhập từ nghề làm giấy dó còn khá bấp bênh, thị trường tiêu thụ chủ yếu bó hẹp trong vùng nên chưa đủ sức hấp dẫn để níu chân người trẻ.

Thực tế này đặt ra những trăn trở lớn cho cộng đồng người Dao Đỏ. Việc những nghệ nhân gạo cội không có người kế thừa sẽ khiến ngọn lửa di sản đứng trước nguy cơ tắt dần. Nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời để truyền dạy, những giá trị văn hóa độc đáo tạo nên bản sắc riêng của tộc người Dao Đỏ sẽ chỉ còn lại trong ký ức. Sự mai một của nghề làm giấy không chỉ là mất đi một công việc phụ lúc nông nhàn, mà còn là sự đứt gãy trong dòng chảy văn hóa tâm linh của cả một cộng đồng dân tộc.

Định hướng phát huy giá trị di sản đương đại

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản, việc đưa nghề giấy dó đến gần hơn với đời sống đương đại là yêu cầu cấp thiết. Các nghệ nhân gạo cội đóng vai trò then chốt trong việc trao truyền kinh nghiệm cho thế hệ trẻ. Ông Nguyễn Cảnh Phương, Phó Giám đốc Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam nhấn mạnh việc đưa các giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại có vai trò đặc biệt quan trọng. Ông khẳng định đây là cầu nối để các nghệ nhân gạo cội truyền dạy kinh nghiệm cho thế hệ trẻ, qua đó nâng cao vai trò chủ thể và năng lực của cộng đồng trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc.

Bên cạnh hoạt động truyền dạy, các dự án bảo tồn hiện nay đang chuyển dịch từ lưu giữ thụ động sang hướng tương tác trực tiếp. Thế hệ trẻ cần được trải nghiệm thực tế, trực tiếp tham gia vào các công đoạn như seo giấy, phơi giấy để hiểu rõ sự kỳ công tạo nên sản phẩm. Khi người trẻ thực sự chạm vào di sản, họ không chỉ ghi nhớ thông tin mà còn hình thành sự kết nối cảm xúc sâu sắc. Chính sự kết nối này là yếu tố then chốt để nghề truyền thống không bị đóng khung trong bảo tàng mà thực sự trở thành chất liệu sống, được lan tỏa mạnh mẽ hơn trong cộng đồng.

Về phía chính quyền địa phương, ông Triệu Tiến Quang, Phó Bí thư thường trực Đảng ủy xã Nậm Dịch ghi nhận những đóng góp thiết thực trong công tác gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Ông cam kết sẽ tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để các hoạt động truyền dạy nghề đạt hiệu quả cao nhất. Theo ông, đây là tiền đề để địa phương gìn giữ di sản văn hóa đặc sắc, đảm bảo mạch nguồn văn hóa không bị mai một giữa đại ngàn Nậm Dịch, đồng thời nâng cao vị thế của sản phẩm văn hóa địa phương.

Việc ứng dụng giấy dó vào đời sống đương đại mở ra hướng đi mới cho các ngành sáng tạo. Giấy dó với tính chất độc bản, bền bỉ và giàu tính thẩm mỹ hoàn toàn có thể trở thành chất liệu cho thiết kế đồ họa, in ấn hay nghệ thuật sắp đặt. Sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống và tư duy hiện đại sẽ giúp sản phẩm giấy dó thoát khỏi phạm vi tiêu thụ nhỏ lẻ, tạo ra lợi thế cạnh tranh mới trên thị trường. Khi di sản được tái định nghĩa bởi những bàn tay mới, nó sẽ trở thành nền tảng cho sự phát triển văn hóa bền vững, tạo nên sức sống mạnh mẽ cho văn hóa người Dao Đỏ.