Thực trạng hạ tầng trạm sạc trên các tuyến cao tốc hiện nay

Theo báo cáo của Cục Đường bộ Việt Nam, tiến độ phủ sóng trạm sạc trên các tuyến cao tốc huyết mạch vẫn còn nhiều hạn chế. Đơn cử, trên tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông hiện có 36 trạm dừng nghỉ, nhưng mới chỉ có 2 trạm được trang bị hệ thống sạc xe điện đi vào hoạt động là trạm Tây Ninh Bình (vận hành 24/24 vị trí) và trạm Xuân Khiêm Ninh Bình (vận hành 12/26 vị trí). Tại cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, 68/136 vị trí sạc tại 3 trạm đã được lắp đặt; trong khi tuyến Hà Nội - Thái Nguyên cũng đã vận hành 20/40 vị trí sạc tại trạm Km36.

Điểm sáng trong bức tranh hạ tầng là 21 trạm dừng nghỉ đang được xây dựng mới trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông. Trong thiết kế, các trạm này đều dành tối thiểu 10% vị trí đỗ xe cho trạm sạc điện. Nhiều nhà đầu tư lớn như Petrolimex, Liên danh FUTABUSLINE - Thành Hiệp Phát hay Tập đoàn Xuân Khiêm đang khẩn trương đẩy nhanh tiến độ, dự kiến sẽ hoàn thành đồng bộ trong năm 2026. Đặc biệt, có nhà đầu tư đã lên kế hoạch mở rộng mô hình "siêu trạm sạc" với quy mô thiết kế bổ sung tới 400 vị trí sạc.

Dù vậy, việc hoàn thiện hạ tầng trạm sạc đang gặp không ít rào cản. Nhiều trạm dừng nghỉ được đầu tư trước khi có quy chuẩn nên thiếu hụt hạ tầng thiết yếu. Khó khăn lớn nhất nằm ở bài toán nguồn điện: nhiều trạm nằm xa khu dân cư, hạ tầng lưới điện trung và hạ thế khu vực chưa đáp ứng được công suất lớn cho các trụ sạc nhanh (từ 180kW - 480kW), kéo theo chi phí đầu tư đường dây và trạm biến áp tăng vọt. Bên cạnh đó, các trạm do VEC quản lý trên một số tuyến như Cầu Giẽ - Ninh Bình, Nội Bài - Lào Cai hay TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây hiện vẫn chưa thể triển khai do đang vướng mắc thủ tục hợp đồng khai thác.

Tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn điện và quy chuẩn kỹ thuật

Để lộ trình điện hóa giao thông đường bộ diễn ra an toàn và hiệu quả, các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về trụ sạc cần phải đi trước một bước. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Nghĩa (Trường Đại học Giao thông Vận tải), hạ tầng sạc hiện nay đòi hỏi sự tương thích kỹ thuật cao giữa các hãng xe và nhà cung cấp, đồng thời phải giải quyết được bài toán đo lường điện năng, minh bạch thanh toán và tác động phụ tải lên lưới điện phân phối. Việc tính toán quy mô trạm, thời gian dừng và cách phân khu sạc nhanh - chậm sẽ quyết định trực tiếp đến hiệu quả cấp điện cũng như luồng giao thông ra vào bãi đỗ.

Giải quyết bài toán cấp điện khi lượng phương tiện sạc tăng cao, PGS.TS Lê Văn Nghĩa (Đại học Bách khoa Hà Nội) đề xuất phương án kết hợp điện lưới, điện mặt trời và hệ thống pin lưu trữ năng lượng. Đánh giá về tầm nhìn dài hạn của mô hình này, ông nhấn mạnh: “Trạm sạc cần được phát triển như một nút năng lượng thông minh, kết nối nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ, điện lưới và phương tiện giao thông. Đây là hướng tiếp cận góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm áp lực lên hệ thống điện và hạn chế phát thải gián tiếp trong quá trình vận hành phương tiện điện. Giao thông chỉ thực sự xanh hơn khi xe điện được cung cấp năng lượng ngày càng sạch, hiệu quả và có khả năng quản lý thông minh”.

Song song với nền tảng năng lượng, vấn đề kiểm định và đo lường cũng là yếu tố bắt buộc. Về mặt kỹ thuật, ông Trần Duy Tài, Chuyên viên chính Ban Tiêu chuẩn, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia lưu ý: “Hệ thống trạm, trụ sạc cần phân biệt thử nghiệm thiết bị, kiểm tra giao tiếp giữa xe và trụ, chứng nhận sản phẩm và kiểm tra hệ thống sau lắp đặt. Cùng với việc cập nhật tiêu chuẩn, phải tăng năng lực thử nghiệm trong nước đối với sạc một chiều công suất cao, tương thích điện từ và giao tiếp giữa xe với trụ. Đây là các phép thử giúp xác định thiết bị đáp ứng đến đâu và kiểm chứng phạm vi tương thích đã công bố”.

Ngoài ra, để bảo đảm tính minh bạch, ông Trần Đức Tùng (Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia) cho biết người dùng cần xem được lượng điện đã sạc, đơn giá và tổng tiền. Khi có sai lệch số liệu trên ứng dụng và trụ sạc, đơn vị vận hành phải truy xuất được kết quả đo để đối soát rõ ràng.

Quy hoạch đồng bộ hướng tới mạng lưới giao thông xanh

Nhằm khẩn trương gỡ khó cho các nhà đầu tư, Cục Đường bộ Việt Nam đã kiến nghị Bộ Xây dựng cùng các địa phương, ban quản lý dự án rà soát và hoàn thiện hạ tầng sạc theo đúng quy chuẩn. Đối với các dự án cao tốc đang xây dựng, các chủ đầu tư bắt buộc phải bổ sung đầy đủ hạ tầng sạc điện để hoàn thành đồng thời cùng dự án.

Đặc biệt, sự vào cuộc của các địa phương trong việc hỗ trợ nhà đầu tư kết nối nguồn điện là yếu tố then chốt. Cơ quan chức năng kiến nghị các bộ, ngành liên quan cần nghiên cứu lồng ghép quy hoạch, gắn trách nhiệm đầu tư hạ tầng cấp điện cho các trạm dừng nghỉ vào quy hoạch đô thị và quy hoạch phát triển điện lực quốc gia. Đồng thời, cần bổ sung quy hoạch hạ tầng cấp nhiên liệu xanh (CNG, LNG, Hydro) trên các tuyến cao tốc huyết mạch.

Có thể thấy, để hiện thực hóa mục tiêu giao thông xanh, việc phủ sóng trạm sạc trên cao tốc không đơn thuần là lắp đặt các trụ điện rời rạc. Đó phải là sự kết nối đồng bộ giữa hạ tầng giao thông, hệ thống năng lượng thông minh và một bộ quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt, bảo đảm trải nghiệm an toàn, minh bạch cho người sử dụng.