| Từ sâm Ngọc Linh đến một trung tâm dược liệu chiến lược Cây tai chuột – dược liệu quý từ thiên nhiên Khai mở “mỏ vàng xanh” dược liệu Tây Bắc bằng tư duy chuỗi giá trị và thương hiệu |
 |
| Nhiều loại dược liệu như sâm Ngọc Linh, ba kích, hà thủ ô hay cà gai leo tồn tại từ bao đời trên các triền núi cao, khí hậu khắc nghiệt nhưng giàu tính đa dạng sinh học. |
Thách thức trong phát triển dược liệu vùng miền núi
Trên những triền núi cao miền Bắc, miền Trung và Tây Nguyên, nhiều loại dược liệu quý như sâm Ngọc Linh, ba kích, hà thủ ô, cà gai leo, quế, sả tồn tại từ bao đời, gắn liền với tri thức bản địa và bài thuốc cổ truyền dân tộc. Đây là những vùng giàu đa dạng sinh học với khí hậu khắc nghiệt, địa hình dốc, đất đai phân tán và thay đổi theo mùa, khiến việc trồng, chăm sóc và thu hoạch dược liệu gặp nhiều khó khăn.
Mặc dù nhiều chương trình mục tiêu quốc gia và dự án phát triển dược liệu đã hình thành vùng trồng tập trung, cơ sở nhân giống và nhà máy chế biến, việc quản lý quy mô và kỹ thuật canh tác vẫn chưa đồng đều. Phần lớn sản phẩm được bán thô, nhỏ lẻ, chưa chuẩn hóa theo VietGAP, GACP/GMP, khiến giá trị kinh tế thực tế thấp. Thị trường xuất khẩu còn hạn chế, trong khi nhu cầu trong nước ngày càng tăng.
Việc ưu tiên sử dụng lao động địa phương chưa được tổ chức bài bản, kỹ năng và kinh nghiệm canh tác còn hạn chế. Nhiều hộ dân vẫn sản xuất manh mún, chưa tham gia HTX hoặc liên kết với doanh nghiệp, nên năng suất, chất lượng sản phẩm và thu nhập từ dược liệu chưa đạt tiềm năng. Điều này dẫn tới tình trạng nhiều hộ dân vẫn phải di cư làm ăn xa, trong khi lợi thế tự nhiên của núi rừng chưa được khai thác triệt để.
Ngoài ra, việc bảo tồn nguồn gen quý và tri thức bản địa cũng là thách thức lớn. Khai thác quá mức, sản xuất nhỏ lẻ, chưa có chiến lược bảo tồn dẫn tới nguy cơ suy giảm chất lượng dược liệu, ảnh hưởng lâu dài tới tiềm năng kinh tế và bền vững của vùng. Việc thiếu liên kết giữa người dân, HTX và doanh nghiệp, hạn chế đầu tư bài bản và chiến lược phát triển thị trường, khiến giá trị thực sự của dược liệu chưa đến tay người trồng.
Những thách thức này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một chiến lược đồng bộ, từ quản lý vùng trồng, bảo tồn nguồn gen, đào tạo kỹ thuật, tổ chức HTX, nâng cao chế biến và xây dựng thương hiệu đến tiếp cận thị trường trong nước và xuất khẩu, để dược liệu thực sự trở thành “cây làm giàu” bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Liên kết chuỗi giá trị và nâng tầm sản phẩm dược liệu
 |
| Tiềm năng kinh tế từ dược liệu vùng đồng bào dân tộc thiểu số được khai thác tối đa, mở ra hướng đi bền vững và tạo sinh kế ổn định |
Để khai thác triệt để tiềm năng dược liệu, nhiều mô hình liên kết chuỗi giá trị đã được triển khai và chứng minh hiệu quả. Ở Lào Cai, mô hình sản xuất dược liệu theo hướng VietGAP giúp người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập và xóa đói giảm nghèo. Điển hình là Nguyễn Thị Đoan (Đoan Nguyễn, người dân tộc Tày), khởi nghiệp từ năm 20 tuổi. Sau nhiều lần thử nghiệm kinh doanh thất bại, cô trở về quê hương Văn Bàn và bắt đầu nghiên cứu mô hình trồng và chế biến dược liệu, nhận thấy nhiều loại cây và bài thuốc quý từ dân tộc Tày có thể chữa bệnh và cung cấp sản phẩm y học cổ truyền.
Công ty của Đoan Nguyễn hiện cung cấp sản phẩm y học cổ truyền cho thị trường trong nước qua hệ thống đại lý và nhà phân phối, nhiều đại lý do người dân tộc thiểu số làm chủ. Nhờ đó, người dân vừa gắn bó với đất đai, vừa có nguồn thu ổn định, không phải đi làm ăn xa. HTX Nông nghiệp và Dịch vụ xã Vĩnh Yên, Lào Cai, thành lập năm 2020 với 11 thành viên, đã sản xuất tinh dầu quế và sả đạt chuẩn 4 sao OCOP, mở ra cơ hội tiếp cận thị trường các tỉnh miền núi phía Bắc.
Ở xã Tây Giang, Đà Nẵng (trước đây thuộc Quảng Nam), chính quyền ưu tiên nguồn lực từ Chương trình Mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững để phát triển dự án sản xuất theo chuỗi giá trị. Nhờ đó, thu nhập bình quân các hộ trồng dược liệu quý đạt khoảng 40 triệu đồng/người/năm, trong đó cây dược liệu đóng góp 50% tổng thu nhập. Việc liên kết sản xuất qua HTX và doanh nghiệp giúp nâng cao năng suất, chất lượng và đảm bảo đầu ra ổn định. Người dân được đào tạo kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm, áp dụng quy trình VietGAP và GACP/GMP, từ đó sản phẩm đạt chuẩn, đáp ứng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.
Lễ hội sâm Ngọc Linh và các hoạt động xúc tiến thương mại năm 2025 cho thấy sự quan tâm mạnh mẽ của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Việc ưu tiên sử dụng lao động địa phương vừa tạo việc làm ổn định, vừa giúp đồng bào dân tộc thiểu số gắn bó với núi rừng, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển kinh tế bền vững. Nâng tầm sản phẩm, xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn hóa và chế biến sâu giúp giá trị thực sự đến tay người trồng. Đồng thời, hình thành vùng trồng tập trung, cơ sở nhân giống và nhà máy chế biến tạo nền tảng phát triển nghề trồng dược liệu theo hướng bền vững và ổn định.
Nhờ những nỗ lực này, dược liệu trở thành “cây làm giàu” thực sự, giúp đồng bào dân tộc thiểu số nâng cao đời sống, bảo tồn văn hóa bản địa và phát triển sản phẩm thiên nhiên chất lượng cao. Đồng thời, phát triển dược liệu cũng góp phần thực hiện chương trình giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, đồng thời tạo dựng thương hiệu quốc gia về dược liệu Việt Nam.
Các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và người dân đã chứng minh rằng, khi có doanh nghiệp hỗ trợ kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm và bảo đảm đầu ra, thu nhập từ dược liệu vượt xa các loại cây lương thực truyền thống. Kết hợp với việc nâng cao chế biến sâu và xây dựng thương hiệu, tiềm năng kinh tế từ dược liệu vùng đồng bào dân tộc thiểu số được khai thác tối đa, mở ra hướng đi bền vững và tạo sinh kế ổn định, giúp bà con vừa làm giàu, vừa bảo tồn tri thức và giá trị tự nhiên của núi rừng.
