Xung đột Trung Đông lan tới cánh đồng, nông dân toàn cầu mắc kẹt giữa cơn bão giá và nguy cơ đứt gãy nguồn cung

Tại bang Punjab - “vựa lúa” của Ấn Độ - một nông dân tên Rajpal Singh cho biết khu vực này đang cảm nhận rõ tác động từ cuộc chiến ở Vùng Vịnh. Trong bối cảnh việc tiếp cận phân bón vốn đã khó khăn do kiểm soát của Chính phủ, nguy cơ nguồn cung bị gián đoạn hoàn toàn đang khiến người trồng trọt lo lắng, nhất là khi vụ gieo trồng lúa chỉ còn 3 tháng nữa bắt đầu.

Các đợt cắt điện kéo dài 6 - 8 giờ/ngày đã xuất hiện tại ngôi làng của Singh, cách thành phố Ludhiana khoảng 90 phút di chuyển. 

“Chúng tôi lo nếu chiến tranh kéo dài, nông dân sẽ rất khó khăn và sản lượng lương thực cũng bị ảnh hưởng. Chúng tôi chưa biết khủng hoảng sẽ nghiêm trọng đến mức nào”, ông nói. 

Ở phía bên kia địa cầu, tại bang Minnesota (Mỹ), nông dân Brandon Fronning – một trong khoảng 25% nông dân Mỹ trì hoãn mua phân bón sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran hôm 28/2 – cũng đang chịu áp lực lớn. Giá cả leo thang khiến kế hoạch tài chính của ông bị đảo lộn hoàn toàn.

Fronning chia sẻ: “Tôi từng hy vọng giá sẽ hạ nhiệt, tín dụng dễ tiếp cận hơn. Nhưng chiến tranh khiến mọi thứ vượt ngoài kiểm soát. Giá tăng chóng mặt”. Khi mùa trồng ngô chỉ còn vài tuần, ông đang đối mặt nguy cơ thua lỗ lớn, thậm chí không đủ khả năng mua phân bón do thiếu vốn.

Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến vận tải huyết mạch – khiến thị trường chú ý tới rủi ro nguồn cung dầu. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo nguy cơ đối với an ninh lương thực có thể còn nghiêm trọng hơn.

“Bạn có thể sống thiếu tủ lạnh hay ô tô một thời gian, nhưng không thể sống nếu thiếu lương thực thiết yếu”, chuyên gia cấp cao Michael Werz tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại nhận định.

Theo các chuyên gia, tác động của cuộc chiến Iran đối với hệ thống lương thực toàn cầu có thể vượt xa cú sốc từng xảy ra sau xung đột Nga – Ukraine năm 2022. Nếu cuộc chiến kéo dài, quy mô và phạm vi ảnh hưởng sẽ lan rộng hơn nhiều, đặc biệt đối với các quốc gia nghèo.

Cơn địa chấn âm thầm của thị trường lương thực: Khủng hoảng len lỏi qua từng mắt xích, hệ thống sắp đến điểm gãy? 

Khác với xung đột ở Ukraine năm 2022 – khi cú sốc chủ yếu tập trung vào xuất khẩu ngũ cốc Biển Đen – lần này, nhiều mắt xích trong hệ thống lương thực bị ảnh hưởng cùng lúc.

Khu vực Vùng Vịnh đóng vai trò trung tâm trong thị trường phân bón toàn cầu. Việc sản xuất đình trệ và vận chuyển gián đoạn đã khiến nguồn cung sụt giảm, đẩy giá tăng mạnh. Đáng chú ý, nhiều quốc gia đang phụ thuộc vào khí đốt từ khu vực này để sản xuất phân bón.

Giá nhiên liệu và điện tăng cao cũng làm đội chi phí vận chuyển, chế biến và tiêu thụ thực phẩm.

Tác động đã bắt đầu xuất hiện rõ rệt. Tại nhiều khu vực ở châu Á và châu Phi, chi phí nhiên liệu tăng đã kéo giá thực phẩm đi lên. Ở Somalia, giá thực phẩm thiết yếu đã tăng khoảng 20% kể từ khi xung đột nổ ra, theo Chương trình Lương thực Thế giới (WFP).

Các quốc gia như Kenya, Tanzania hay Sudan - phụ thuộc nhiều vào phân bón vận chuyển đường biển – đang chịu ảnh hưởng nặng nề. Ở Nam Á, các nước như Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu từ Vùng Vịnh cũng đối mặt rủi ro sản lượng sụt giảm.

Ngay cả những quốc gia ít chịu tác động trực tiếp hơn, như Mỹ, cũng không tránh khỏi tác động thông qua giá cả tăng cao. Theo ước tính của Wolfe Research, lạm phát thực phẩm tại Mỹ có thể tăng từ khoảng 2% lên 4% nếu xung đột sớm hạ nhiệt. Tuy nhiên, nếu kéo dài sang mùa hè, mức tăng có thể lên tới 2 chữ số.

Cú sốc lương thực lần này có thể diễn ra chậm hơn so với năm 2022, nhưng theo giới phân tích, nếu chiến sự kéo dài, mức độ nghiêm trọng sẽ lớn hơn nhiều.

“Tình hình lần này có thể tồi tệ hơn đáng kể”, Chris Lawson từ CRU lưu ý, nhấn mạnh đây là vấn đề thiếu hụt vật lý thực sự, không chỉ là gián đoạn logistics.

Với một số quốc gia, đây là vấn đề kinh tế; nhưng với nhiều nước khác, đó là vấn đề sinh tồn. Liên Hợp Quốc ước tính khoảng 45 triệu người tại các quốc gia nghèo có thể rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng trong vài tháng tới, nâng tổng số lên hơn 360 triệu người.

Chính phủ các nước đã bắt đầu chú ý khi giá lương thực trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm. Tại Ấn Độ, nguy cơ nông dân biểu tình có thể gia tăng nếu nguồn cung phân bón thiếu hụt. 

Còn tại Mỹ, tác động sẽ nhanh chóng trở thành vấn đề chính trị khi giá thực phẩm tăng rõ rệt trên kệ siêu thị, trong bối cảnh nước này chuẩn bị bước vào kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ.

“Đó là lý do Tổng thống Donald Trump tập trung vào diễn biến thị trường… ông đã cố gắng trấn an. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tìm được lối thoát hoàn toàn”, Roth cho hay, đề cập đến các phát biểu gần đây từ Nhà Trắng về đàm phán hòa bình.

Phân bón trở thành điểm nghẽn: Chuỗi cung ứng toàn cầu bị bóp nghẹt ngay từ gốc, lan rộng ra mọi khâu sản xuất

Về dài hạn, cú sốc lớn nhất đối với hệ thống lương thực sẽ đến từ thị trường phân bón. Nông nghiệp hiện đại phụ thuộc vào 3 dưỡng chất chính: nitơ, phốt pho và kali – trong đó sản xuất nitơ phụ thuộc vào khí tự nhiên, còn phốt pho cần lưu huỳnh từ quá trình lọc dầu khí.

Theo CRU, khoảng 43% thương mại urê toàn cầu đang bị đe dọa bởi xung đột Trung Đông, trong khi 45% xuất khẩu lưu huỳnh toàn cầu – nguyên liệu quan trọng cho phân lân – đi qua eo biển Hormuz.

Các cuộc tấn công vào cơ sở LNG buộc tập đoàn QatarEnergy phải dừng hoạt động tại một trong những tổ hợp urê lớn nhất thế giới. Việc gián đoạn sản xuất và vận chuyển đã khiến các nhà nhập khẩu phải tìm nguồn thay thế trong bối cảnh nguồn cung hạn chế.

“Đây là cú sốc mang tính hệ thống đối với lương thực toàn cầu”, Alzbeta Klein từ Hiệp hội Phân bón Quốc tế bình luận, khi 2 trong 3 dưỡng chất chính bị ảnh hưởng trực tiếp.

Không chỉ Vùng Vịnh, nguồn cung khí đốt giảm đã buộc nhiều nhà máy phân bón trên thế giới cắt giảm hoặc ngừng hoạt động. 

Algeria đã cắt giảm khoảng 50% nguồn cung khí cho các nhà máy phân bón trong tuần này, trong khi tại châu Âu, ít nhất một nhà máy ở Slovakia đã dừng hoạt động.

Nhiều quốc gia Nam Á phụ thuộc vào LNG từ Vùng Vịnh cũng đang chịu tác động nặng nề. Ấn Độ – một trong những nước tiêu thụ phân bón lớn nhất – nhập khẩu khoảng 1/3 nguồn cung và phụ thuộc lớn vào khu vực này. Sản xuất trong nước cũng dựa vào LNG nhập khẩu, trong đó khoảng 40% đến từ Qatar.

Khi Chính phủ Ấn Độ phân bổ khí đốt theo hạn mức, nguồn cung cho các nhà máy phân bón đã bị cắt xuống còn 70% mức bình thường.

Tại Bangladesh, 4/5 nhà máy phân bón lớn đã phải đóng cửa tạm thời trong thời gian gần đây. Pakistan và nhiều quốc gia khác đối mặt tình trạng tương tự. Trong trường hợp chiến sự kéo dài, các nhà sản xuất sẽ khó duy trì hoạt động do hạn chế về lưu trữ. Bà Klein đưa ra cảnh báo: “Phân bón rất cồng kềnh, không thể cất trong túi. Khả năng lưu trữ chỉ 10 – 30 ngày, trong khi chiến tranh đã kéo dài hơn 3 tuần. Mọi người có thể tự tính toán”.

Mùa vụ bị đe dọa, giá lương thực chực chờ bùng nổ: Thế giới chuẩn bị dối mặt cú sốc chưa từng có 

Giới quan sát cho rằng quy mô khủng hoảng sẽ phụ thuộc vào việc chiến sự có kéo dài qua các mùa vụ hay không. Hiện tại, tác động tập trung tại Bắc bán cầu – nơi mùa gieo trồng mùa xuân đang diễn ra. Và khi cuộc xung đột vẫn tiếp diễn, ảnh hưởng sẽ lan sang Nam bán cầu và toàn bộ hệ thống lương thực toàn cầu.

Tại Australia – nơi nông dân chuẩn bị bước vào vụ gieo trồng tiếp theo – giá urê từ Trung Đông đã tăng hơn 50% trong những tuần gần đây. Một số nông dân cho biết họ chỉ có đủ nguồn cung đến khoảng tháng 6, và mới nhận được một nửa lượng phân bón, nhiên liệu đã đặt.

Còn tại Nam Á, mùa gieo trồng chính bắt đầu với gió mùa tháng 6 – giai đoạn tiêu thụ phân bón lớn nhất trong năm và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu từ Vùng Vịnh.

Nếu không thể gieo trồng, giới chuyên gia cảnh báo các quốc gia như Bangladesh – vốn tự túc gạo – sẽ buộc phải nhập khẩu, trong khi các nước xuất khẩu như Ấn Độ cũng bị ảnh hưởng. Khi đó, hóa đơn nhập khẩu sẽ tăng vọt và các biện pháp hạn chế xuất khẩu có thể được áp dụng.

Thêm vào đó, rủi ro từ năng lượng và phân bón diễn ra trong bối cảnh thời tiết ngày càng bất ổn do biến đổi khí hậu.Hiện tượng El Niño được dự báo có thể quay trở lại cuối năm nay, gây xáo trộn lượng mưa, hạn hán ở một số nơi và lũ lụt ở nơi khác.

Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, nông dân có thể phần nào bù đắp việc sử dụng ít phân bón. Nhưng khi cả phân bón bị hạn chế và thời tiết bất lợi, tác động sẽ cộng hưởng. Điều này đặc biệt quan trọng với các cây trồng “ngốn” đầu vào như lúa, vốn nhạy cảm với cả lượng phân bón và nước.

Trong kịch bản xấu, giá phân bón tăng mạnh có thể kéo giá lương thực toàn cầu tăng 60 – 100%, đẩy thêm tới 100 triệu người vào tình trạng suy dinh dưỡng, theo nghiên cứu của Đại học Edinburgh.

Chính phủ các nước có thể áp dụng biện pháp hạn chế xuất khẩu để bảo vệ thị trường nội địa, nhưng điều này lại có nguy cơ làm trầm trọng thêm cú sốc toàn cầu. Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu phân bón, Nga phát tín hiệu ưu tiên nguồn cung trong nước, còn Ấn Độ từng áp dụng hạn chế xuất khẩu gạo để kiềm chế lạm phát.

“Quốc gia nào cũng sẽ ưu tiên người dân của mình trước”, chuyên gia David Laborde của FAO nhận định. “Nhưng nếu ai cũng hành động ích kỷ, các nước giàu sẽ mua được nhiều hơn, còn các nước nghèo sẽ không có gì”.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến thời tiết ngày càng bất ổn, sự kết hợp giữa thiếu phân bón, giá năng lượng cao và điều kiện thời tiết bất lợi có thể tạo ra một cuộc khủng hoảng lương thực sâu rộng hơn bất kỳ cú sốc nào trong những năm gần đây.