Xuất khẩu thủy sản Việt và “bước ngoặt” chinh phục thị trường toàn cầu

Thị trường tôm thế giới chịu tác động kép: thuế cao và cảnh báo nhập khẩu của FDA do phát hiện chất phóng xạ cesium, khiến chuỗi cung ứng Indonesia gián đoạn.

Thách thức lớn đang cản trở xuất khẩu

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giá trị xuất khẩu thủy sản tháng 10/2025 ước đạt 1,14 tỷ USD, đưa tổng kim ngạch 10 tháng đầu năm lên 9,31 tỷ USD, tăng 12,9% so với cùng kỳ 2024. Ba thị trường tiêu thụ chính gồm Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản, chiếm lần lượt 20%, 17,4% và 15,1%. So với cùng kỳ, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 34,6%, sang Hoa Kỳ tăng 6,2% và sang Nhật Bản tăng 11,2%. Trong nhóm 15 thị trường lớn nhất, Brazil tăng mạnh nhất 43,1%, trong khi Nga giảm 3,4%.

Theo VASEP, xuất khẩu thủy sản gần đây bộc lộ nhiều khó khăn. Thuế đối ứng từ Hoa Kỳ cùng các quy định nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc và bảo vệ động vật có vú biển theo Đạo luật MMPA trở thành rào cản lớn cho quý 4/2025 và năm 2026. Thẻ vàng IUU của Liên minh châu Âu vẫn chưa được gỡ bỏ, khiến nhóm hải sản khai thác gặp khó khi tiếp cận thị trường cao cấp.

Biến động tỷ giá, chi phí logistics tăng trở lại, cùng sự cạnh tranh từ Ấn Độ, Ecuador hay Indonesia, cũng gây áp lực lên lợi nhuận doanh nghiệp Việt Nam. Thị trường Hoa Kỳ đặc biệt biến động: kể từ khi cuộc chiến thương mại toàn cầu của Mỹ bắt đầu ngày 2/4/2025, mức thuế khởi điểm 10% nhanh chóng tăng lên 50%, trong khi thủy sản Trung Quốc chịu mức thuế gộp 170%. Trong 7 tháng đầu năm, các nhà nhập khẩu Mỹ đã nộp 797 triệu USD tiền thuế thủy sản, gần gấp bốn lần cùng kỳ 2024.

Thị trường tôm thế giới chịu tác động kép: thuế cao và cảnh báo nhập khẩu của FDA do phát hiện chất phóng xạ cesium, khiến chuỗi cung ứng Indonesia gián đoạn. Ecuador nhờ lợi thế địa lý tăng thị phần tại Mỹ từ 17% năm 2020 lên 27% năm 2024, trong khi Ấn Độ chịu mức thuế gộp gần 60%, giảm khả năng cạnh tranh. Thuế quan cũng khiến cá hồi tái cấu trúc luồng thương mại: Chile chuyển hướng sang Brazil và Trung Quốc, Na Uy biến động giá do thuế và nhu cầu Trung Quốc tăng, còn Canada gặp khó vì thiệt hại sinh học và nguy cơ thuế mới.

Cá rô phi Trung Quốc chịu thuế 55% tại Mỹ và có thể tăng lên ba con số nếu thỏa thuận thương mại hết hạn. Cá tuyết đông lạnh từ Iceland đạt giá cao kỷ lục, trong khi cá tuyết chấm đen từ Nga chế biến tại Trung Quốc đối mặt rủi ro MMPA. Giá cá tuyết tăng khiến người mua chuyển sang cá tuyết chấm đen, đẩy giá loại này lên cao. VASEP nhận định giai đoạn 2025–2026 là bước ngoặt với ngành thủy sản Việt Nam. Chiến lược cạnh tranh bằng giá rẻ không còn phù hợp khi thuế Mỹ tăng cao, đồng thời nhiều thị trường yêu cầu chứng minh nguồn gốc bền vững, ưu tiên sản phẩm chất lượng cao và minh bạch.

Cơ hội chiến lược thúc đẩy tăng trưởng

Tôm và cá tra dự kiến giảm tốc, trong khi cá ngừ, mực và bạch tuộc sụt giảm do thẻ vàng IUU và các quy định MMPA có hiệu lực từ đầu năm 2026.

Trong bối cảnh khó khăn, VASEP chỉ ra các cơ hội cho ngành thủy sản Việt Nam. EU đã nới lỏng một số rào cản kỹ thuật đối với thủy sản nuôi trồng, mở dư địa tăng trưởng cho tôm và cá tra – hai mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Hiệp định CPTPP mở rộng với sự tham gia của Anh giúp đa dạng hóa kênh thương mại, tạo thêm cơ hội cho sản phẩm chế biến giá trị cao. Thị trường Trung Quốc tiếp tục duy trì nhu cầu lớn với sản phẩm tươi sống và cao cấp phục vụ khối nhà hàng – khách sạn (HORECA), là điểm tựa quan trọng giúp ổn định kim ngạch cuối năm.

Dự báo quý 4/2025, xuất khẩu thủy sản có thể chững lại, đạt khoảng 2,19 tỷ USD, giảm hơn 22% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu do thuế đối ứng 20% và nguy cơ thuế chống bán phá giá cao đối với tôm vào Mỹ. Tôm và cá tra dự kiến giảm tốc, trong khi cá ngừ, mực và bạch tuộc sụt giảm do thẻ vàng IUU và các quy định MMPA có hiệu lực từ đầu năm 2026. Tuy nhiên, nhu cầu ổn định từ EU và Trung Quốc giúp kim ngạch cả năm 2025 ước đạt 10,5 tỷ USD, tăng khoảng 5% so với 2024. Tình hình quý 1/2026 dự báo tiếp tục giảm do tác động dây chuyền từ thuế và MMPA.

Từ quý 2/2026 trở đi, tốc độ phục hồi phụ thuộc khả năng tháo gỡ rào cản thuế quan, thẻ vàng IUU, đồng thời đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến giá trị cao. Doanh nghiệp nên tập trung vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng và khai thác triệt để cơ hội từ các hiệp định thương mại quốc tế, đặc biệt là CPTPP mở rộng. Tập trung vào sản phẩm chế biến sâu và có giá trị gia tăng không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua rào cản thuế quan và thẻ vàng IUU, mà còn định hình hình ảnh ngành thủy sản Việt Nam chất lượng cao, minh bạch về nguồn gốc và thân thiện với môi trường.

Chiến lược này giúp ngành giữ vững vị thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, tăng sức hấp dẫn với các nhà nhập khẩu và mở ra cơ hội tăng trưởng bền vững, bất chấp biến động mạnh tại Mỹ và các quốc gia đối thủ. Nhờ những định hướng chiến lược này, xuất khẩu thủy sản Việt Nam được kỳ vọng không chỉ duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định, mà còn nâng cao giá trị thương mại, phát triển các sản phẩm chế biến tinh sâu, tiến tới chinh phục thị trường toàn cầu với lợi thế về chất lượng và minh bạch.

Nâng tầm giá trị nông sản vùng cao qua Ngày hội sản phẩm miền núi phía Bắc 2025 tại Lai Châu

Hành trình rau má bản địa: Từ cây cứu đói đến OCOP bạc tỷ

Giá nông sản hôm nay 9/11: Cà phê tăng mạnh, hồ tiêu đi ngang

Nhân rộng mô hình lúa hữu cơ: Lợi nhuận tăng 30%, hướng tới sản xuất bền vững

Mở đường tiêu thụ nông sản, sản phẩm làng nghề vươn ra thế giới

Xuất khẩu rau quả Việt bùng nổ, hướng tới mốc 10 tỷ USD