Hệ thống kiểm nghiệm quá tải và nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn

Theo Báo Tiền Phong, ngay từ đầu mùa vụ, thị trường sầu riêng đã phải đối mặt với những thách thức lớn khi giá thu mua từ thương lái giảm sâu. Phía các doanh nghiệp xuất khẩu cho biết, nguyên nhân cốt lõi khiến họ phải dè chừng, hạ giá thu mua phòng ngừa rủi ro là do lo ngại tình trạng sầu riêng nhiễm dư lượng Cadimi. Tại một số vùng, tỷ lệ mẫu có nguy cơ nhiễm chất này được cảnh báo ở mức rất cao, có nơi lên tới 80-90%, khiến nỗi lo bị đối tác trả hàng luôn thường trực.

Thực trạng này đã tạo ra một "nút thắt" lớn tại khâu kiểm định. Tính đến đầu tháng 5, số liệu từ Bộ NN&MT cho thấy trên cả nước chỉ còn khoảng 17 đơn vị được kiểm nghiệm vàng O và vỏn vẹn 15 đơn vị đủ năng lực kiểm nghiệm Cadimi. Con số này quá ít so với nhu cầu thực tế của ngành sầu riêng, dẫn đến tình trạng quá tải hệ thống, gây ách tắc cho hoạt động xuất khẩu. Thậm chí, một số đơn vị kiểm nghiệm đã bắt đầu từ chối xét nghiệm sầu riêng có nguồn gốc từ các khu vực bị đánh giá là có nguy cơ nhiễm Cadimi cao.

Trao đổi về điểm nghẽn này, ông Ngô Hồng Phong - Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ NN&MT) ghi nhận những vướng mắc hiện tại, đặc biệt là sự thiếu hụt về năng lực của hệ thống kiểm nghiệm. Ông Phong lý giải, kể từ ngày 1/7/2025, công tác quản lý, đánh giá và chỉ định phòng thử nghiệm đã được phân cấp về địa phương. Dù vậy, trong giai đoạn chuyển tiếp này, hệ thống thực thi vẫn phát sinh không ít khó khăn.

"Cục đang rà soát lại toàn bộ hệ thống, đặc biệt là các phòng thuộc các đơn vị chức năng để ưu tiên huy động năng lực phục vụ kiểm nghiệm; tham mưu Bộ ban hành văn bản chỉ đạo các địa phương và đơn vị chuyên ngành nhằm tăng cường năng lực hệ thống kiểm nghiệm trong thời gian tới," ông Phong nhấn mạnh.

Đồng thời, để giải quyết bài toán thiếu hụt phòng kiểm nghiệm khi sản lượng sầu riêng bước vào chính vụ, lãnh đạo Cục cho biết Việt Nam đã chủ động làm việc với phía Trung Quốc. Cụ thể, trong chuyến thăm của lãnh đạo cấp cao vừa qua, Bộ trưởng Bộ NN&MT đã chính thức đề nghị Trung Quốc xem xét mở rộng thêm danh sách các phòng kiểm nghiệm được công nhận. Tuy nhiên, do quyết định cuối cùng thuộc thẩm quyền của nước bạn nên tiến độ hoàn toàn phụ thuộc vào quá trình trao đổi song phương.

Lúng túng giải quyết "phần gốc" và cảnh báo ảo tưởng tăng trưởng

Bên cạnh sự ách tắc ở khâu xét nghiệm, giới chuyên gia nhận định ngành sầu riêng đang thiếu một chiến lược ứng phó toàn diện. Ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam đánh giá, vấn đề Cadimi thực chất chưa hề được xử lý từ gốc rễ, đặc biệt là tại khu vực miền Tây.

Mặc dù rủi ro này đã được nhận diện từ lâu, nhưng cho đến nay, ngành nông nghiệp vẫn chưa đưa ra được một giải pháp tổng thể và đồng bộ. Hậu quả là người nông dân vẫn duy trì tập quán sản xuất theo quán tính, trong khi các kỹ thuật cải tạo đất và xử lý tồn dư Cadimi chưa được chuẩn hóa thành một quy trình cụ thể để áp dụng rộng rãi.

Lấy dẫn chứng về sự chậm trễ này, ông Mười chỉ ra: "Những mô hình xử lý trước đây như tại Tiền Giang, đến nay cũng chưa công bố kết quả. Không có quy trình, không có kết luận thì không thể nhân rộng". Ông cũng đặt lên bàn cân so sánh với Thái Lan – quốc gia đã phản ứng vô cùng nhanh nhạy khi phát hiện rủi ro Cadimi bằng việc lập tức ban hành quy trình kiểm soát và xử lý đồng bộ từ vùng trồng đến khâu xuất khẩu, qua đó bảo vệ thành công uy tín trên thị trường quốc tế.

Nhìn vào bức tranh xuất khẩu quý I, số liệu từ Bộ NN&MT cho thấy sầu riêng Việt Nam vẫn mang về khoảng 1,3 tỷ USD, tăng gần 128% so với cùng kỳ năm trước. Dù vậy, lãnh đạo Hiệp hội Rau quả Việt Nam khuyên ngành nông nghiệp không nên rơi vào "ảo tưởng tăng trưởng" khi chỉ mải mê nhìn vào kim ngạch trong khi thực tế sản lượng lại có mức tăng mạnh hơn rất nhiều. "Nếu ngành sầu riêng không xử lý từ gốc vấn đề an toàn thực phẩm, tăng trưởng sẽ không bền vững," ông Mười cảnh báo.

Về phía cơ quan quản lý, khi được hỏi về tiến độ ban hành các giải pháp khắc phục tồn dư Cadimi trong đất, ông Huỳnh Tấn Đạt - Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN&MT) cho hay: Trước đó, Cục đã tiến hành triển khai một số mô hình thí điểm canh tác mới tại khu vực ĐBSCL với mục tiêu kiểm soát và giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm Cadimi. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, các giải pháp này vẫn chưa thể nghiệm thu. "Các mô hình này đang trong quá trình thực hiện và các địa phương chưa có báo cáo, đánh giá về kết quả thực hiện," ông Đạt thông tin thêm.