Trong nhiều thập kỷ, quá trình phát triển của Hà Nội chủ yếu mở rộng theo các trục đường bộ. Tuy nhiên, định hướng quy hoạch mới cho thấy Thủ đô đang chuyển sang một mô hình phát triển khác, trong đó mạng lưới đường sắt đô thị giữ vai trò hạ tầng trung tâm, dẫn dắt quá trình giãn dân, hình thành các cực tăng trưởng mới và tái cấu trúc không gian đô thị.

Theo quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội đặt mục tiêu phát triển hệ thống đường sắt đô thị dài khoảng 1.200km, trong đó mạng lưới nội vùng có chiều dài 979km. Đây là định hướng được cụ thể hóa sau khi HĐND TP. Hà Nội thông qua nghị quyết điều chỉnh, bổ sung danh mục các dự án thuộc cơ chế đặc thù phát triển đường sắt đô thị theo Nghị quyết 188/2025 của Quốc hội.

Khác với giai đoạn trước, các tuyến metro mới không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn được quy hoạch để kết nối các đô thị vệ tinh với khu vực trung tâm, đồng thời hình thành các hành lang phát triển mới.

Ngay trong giai đoạn 2026-2030, Hà Nội dự kiến ưu tiên mở rộng hai tuyến quan trọng.

Tuyến 2A sẽ được kéo dài từ Hà Đông đến Xuân Mai, tạo thêm kết nối cho cửa ngõ phía Tây Nam và hỗ trợ phát triển đô thị vệ tinh Xuân Mai. Do thành phố đang đồng thời mở rộng Quốc lộ 6 đoạn Ba La - Xuân Mai lên khoảng 60m, tiến độ dự án metro được tính toán để triển khai đồng bộ, dự kiến khởi công năm 2026 và hoàn thành vào cuối 2030.

Trong khi đó, tuyến 3 sẽ được kéo dài từ ga Nhổn đến ga Trôi, sau đó tiếp tục nối tới Sơn Tây. Đây được xem là trục giao thông quan trọng kết nối trung tâm Hà Nội với khu vực phía Tây, đồng thời tạo điều kiện phát triển các đô thị dịch vụ, văn hóa, du lịch và lịch sử dọc hành lang Sơn Tây - Phú Thọ. Tuyến cũng góp phần thực hiện định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD và giảm áp lực dân cư cho khu vực bên trong Vành đai 3.

Sau giai đoạn ưu tiên, mạng lưới metro sẽ tiếp tục được mở rộng theo từng bước.

Trong giai đoạn 2031-2035, Hà Nội dự kiến triển khai các đoạn còn lại của tuyến 2A, tuyến 3, tuyến 5 và tuyến 14, qua đó từng bước hoàn thiện mạng lưới khu vực nội đô.

Từ 2036-2045, thành phố sẽ đầu tư thêm khoảng 440km đường sắt đô thị, chủ yếu là các tuyến kết nối đô thị vệ tinh, các đầu mối giao thông và những khu vực phát triển mới. Khi các dự án hoàn thành, toàn bộ mạng lưới metro theo quy hoạch sẽ được khép kín.

Theo quy hoạch, hệ thống đường sắt đô thị của Hà Nội gồm 18 tuyến, đồng thời điều chỉnh và kéo dài nhiều tuyến hiện hữu nhằm mở rộng phạm vi phục vụ. Trong đó có tuyến số 1 kết nối Ngọc Hồi - Yên Viên - Nội Bài, tuyến số 2 kéo dài từ sân bay Nội Bài đến Thường Tín, tuyến số 10 kết nối Đông Anh - Võ Chí Công - Times City, cùng tuyến số 14 từ Cầu Thăng Long đến Gia Lâm.

Đến nay, Hà Nội đã đưa vào khai thác tuyến 2A Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao tuyến 3 Nhổn - ga Hà Nội. Thành phố cũng đang triển khai nhiều dự án khác như tuyến 5 Văn Cao - Hòa Lạc, tuyến 1 Ngọc Hồi - Nội Bài, tuyến 2 Nội Bài - Trần Hưng Đạo, tuyến 8 Hòa Lạc - Mai Dịch, tuyến 10 Đông Anh - Võ Chí Công - Times City và tuyến 14 Cầu Thăng Long - Hồng Hà - Gia Lâm.

Việc mở rộng hệ thống metro không chỉ nhằm tăng năng lực vận tải hành khách mà còn tạo nền tảng để Hà Nội chuyển sang mô hình phát triển đô thị dựa trên giao thông công cộng.  Sau khi mạng lưới được hoàn thiện, các đô thị vệ tinh, khu vực phát triển mới và những đầu mối hạ tầng quan trọng sẽ được kết nối chặt chẽ hơn với khu vực trung tâm, góp phần hiện thực hóa tầm nhìn phát triển Thủ đô trong thời gian dài hạn.