Tiềm năng đặc biệt lớn đối diện thách thức duy trì chuỗi liên kết

Mới đây, Bộ Y tế đã tổ chức hội thảo "Tiềm năng và định hướng phát triển dược liệu" theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến trên toàn quốc, do TS.BS Vũ Mạnh Hà – Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế chủ trì. Thông tin tại hội thảo khẳng định, Việt Nam là quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú và đa dạng với nhiều loài quý hiếm, đặc hữu. Theo Danh mục cây thuốc Việt Nam, hiện cả nước có hơn 5.100 loài thực vật, 408 loài động vật và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng để phát triển y học cổ truyền, công nghiệp dược và kinh tế sinh học.

Trong nhiều năm qua, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách lớn nhằm thúc đẩy lĩnh vực này. Nổi bật là Quyết định số 376/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: "Việc đưa nội dung phát triển dược liệu vào các Chương trình mục tiêu quốc gia đã thể hiện rõ quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong phát triển ngành dược liệu gắn với giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống người dân."

Mặc dù có nhu cầu tiêu thụ trong nước ở mức cao với mạng lưới y học cổ truyền rộng khắp cùng 243 nhà máy sản xuất thuốc (trong đó có 96 nhà máy dược liệu, thuốc cổ truyền), song ngành dược liệu nước nhà vẫn đang đối mặt với không ít rào cản. Việc nuôi trồng, khai thác còn nhỏ lẻ, phân tán; chất lượng chưa đồng đều; công nghệ sơ chế và chế biến sâu hạn chế; chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ thiếu bền vững. Nhiều loài dược liệu quý đứng trước nguy cơ suy giảm nguồn gen, trong khi công tác nghiên cứu giống, ứng dụng công nghệ cao và xây dựng thương hiệu quốc gia chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn.

Hoàn thiện hành lang pháp lý và chuẩn hóa mô hình hệ sinh thái "4 nhà"

Để khắc phục các hạn chế trên, Bộ Y tế xác định định hướng xuyên suốt thời gian tới là tập trung hoàn thiện thể chế, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, trọng tâm là Luật Y dược cổ truyền. Ngành y tế sẽ tăng cường đầu tư cho công tác điều tra, bảo tồn tài nguyên, xây dựng vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, đồng thời nâng cao năng lực hệ thống kiểm nghiệm từ Trung ương đến địa phương nhằm kiểm soát chặt chẽ chất lượng. Song song đó, Bộ Y tế đang tích cực triển khai nội dung "Hỗ trợ phát triển vùng trồng dược liệu quý" với 23 dược liệu thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2035.

Từ góc độ quản lý ngành, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết diện tích cây dược liệu cả nước hiện đạt gần 59.000 ha, với 107 giống thuộc 58 loài đã được công bố lưu hành. Thời gian tới, ngành nông nghiệp sẽ tập trung quy hoạch các vùng trồng theo hướng tập trung, gắn với liên kết chuỗi giá trị và bảo tồn đa dạng sinh học dưới tán rừng.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, bà Đào Thúy Hà, Tổng giám đốc Công ty CP Traphaco, phân tích rằng phát triển dược liệu trước hết là xây dựng chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị với mô hình "4 nhà": nhà nước tạo hành lang chính sách và quy hoạch; doanh nghiệp là hạt nhân điều phối; nhà khoa học chuyển giao giống, quy trình, tiêu chuẩn; nông dân là chủ thể sản xuất được tổ chức, đào tạo và bảo đảm đầu ra về nguyên liệu tuân thủ quy trình chuẩn, từ đó phát triển dược liệu thành sản phẩm công nghiệp có hàm lượng khoa học cao.

Đồng thời, bà Đào Thúy Hà cho rằng: "Cần tổ chức hệ sinh thái sản phẩm dựa trên cùng một nguồn dược liệu để mở rộng thị trường, tăng giá trị sử dụng, tăng tần suất tiếp cận người tiêu dùng, tạo đầu ra ổn định hơn cho vùng trồng, phát triển kinh tế dược liệu, thay vì dược liệu chỉ là nguyên liệu thô, giá trị mang lại thấp."

Số hóa vùng trồng và hướng đi đột phá gắn liền du lịch sinh thái

Thực tế tại các địa phương cho thấy, phát triển dược liệu đang là hướng đi bền vững giúp nâng cao sinh kế cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tại hội thảo, đại diện các tỉnh thành (như Thái Nguyên, Cao Bằng, thành phố Đà Nẵng...) đã chia sẻ nhiều mô hình hiệu quả. Đáng chú ý, tỉnh Lai Châu nhấn mạnh việc nâng cao chất lượng, ổn định đầu ra và đề xuất sớm đưa Sâm Lai Châu vào Dược điển Việt Nam.

Là một trong những đơn vị tiên phong, Công ty CP Traphaco đã xây dựng thành công vùng trồng atiso tại Sa Pa (thuộc tỉnh Lào Cai mới) theo tiêu chuẩn quốc tế, duy trì quy mô khoảng 50 ha với hơn 150 hộ dân tham gia, trong đó trên 90% là đồng bào dân tộc thiểu số. Sản phẩm cao atiso của đơn vị này đã đạt chứng nhận OCOP 5 sao, góp phần đắc lực hình thành chuỗi giá trị xanh và tạo sinh kế bền vững tại địa phương.

Phát huy các kết quả đạt được, tỉnh Lào Cai đã triển khai kế hoạch phát triển dược liệu giai đoạn 2026-2030 với bước đi đột phá: lần đầu tiên xây dựng Bảo tàng Dược liệu số phục vụ du lịch và quảng bá sản phẩm. Dự án dự kiến số hóa gần 1.000 loài, giới thiệu hệ sinh thái cây thuốc dưới tán rừng, trên đất lâm nghiệp và nông nghiệp, gắn với bảo vệ rừng và du lịch sinh thái. Đến năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu hình thành vùng nguyên liệu và nhóm sản phẩm dược liệu chiến lược phục vụ chế biến sâu, chăm sóc sức khỏe và xuất khẩu.

Bà Cao Thị Hòa Bình, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thủy sản tỉnh Lào Cai, cho biết dự án được xây dựng trên nền tảng số, đồng thời hình thành bộ nhận diện chung cho dược liệu địa phương. Các nhóm dược liệu có tiềm năng xuất khẩu lớn như quế, atiso, xuyên khung, sa nhân... sẽ được ưu tiên quảng bá, gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa chất lượng để hướng tới các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU và Mỹ.

Thúc đẩy phối hợp liên ngành hướng tới thương hiệu quốc gia

Sự thành công của ngành dược liệu đòi hỏi một tư duy mới mang tính tổng thể và tích hợp sâu sắc. Kết luận hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà khẳng định phát triển dược liệu bền vững đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành, địa phương, cùng sự tham gia chủ động của doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân. Ông đề nghị đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, tăng cường truyền thông, thu hút đầu tư và hỗ trợ dòng giống, kỹ thuật cho người dân để từng bước hình thành các vùng dược liệu hàng hóa quy mô lớn.

Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà bày tỏ sự tin tưởng: "Tôi đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, thảo luận sâu một số nội dung trọng tâm như hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển dược liệu đồng bộ, khả thi và phù hợp thực tiễn; quy hoạch và phát triển bền vững các vùng trồng dược liệu tập trung, đạt tiêu chuẩn chất lượng; bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu quý, đặc hữu."

"Tôi tin tưởng rằng, với tinh thần trách nhiệm cao, hội thảo hôm nay sẽ là diễn đàn thiết thực để các cơ quan quản lý, các địa phương, chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp cùng trao đổi kinh nghiệm, đề xuất các giải pháp hiệu quả nhằm thúc đẩy ngành dược liệu Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới."

Thông qua diễn đàn này, Bộ Y tế cùng các bộ, ngành liên quan đã ghi nhận toàn diện các ý kiến đóng góp nhằm chuyển hóa tối đa tiềm năng tài nguyên thành giá trị thực tiễn. Việc thúc đẩy sự phối hợp liên ngành giữa y tế, nông nghiệp và chính sách dân tộc sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng thương hiệu dược liệu Việt Nam, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế xanh và sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân bền vững.