Trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam, nhiều gia đình có từ 2 đến 3 thế hệ hoạt động trong cùng một lĩnh vực. Tuy nhiên, trường hợp cả bố, con gái và con rể cùng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân là điều rất hiếm gặp. Gia đình cố NSND Trần Vũ, NSƯT Đức Hoàn, NSND Phương Hoa và NSND Phạm Minh Trí là một trong những trường hợp đặc biệt như vậy của điện ảnh Việt Nam. 

Đạo diễn Trần Vũ và những dấu mốc của điện ảnh cách mạng Việt Nam

NSND Trần Vũ tên thật là Nguyễn Văn Phú, sinh năm 1925 tại Nam Định cũ (nay thuộc Ninh Bình). Ông tham gia cách mạng từ Cách mạng Tháng Tám, từng tạm gác niềm đam mê hội họa để đi kháng chiến. 

Sau hòa bình lập lại, ông chuyển sang lĩnh vực điện ảnh và có mặt trong lớp đào tạo đạo diễn đầu tiên của Điện ảnh Việt Nam cùng các NSND Hải Ninh, Huy Thành… Đây được xem là bước ngoặt đưa ông trở thành một trong những gương mặt định hình diện mạo phim truyện Việt Nam thời kỳ đầu.

Học khóa 1 Trường Điện ảnh Việt Nam, Trần Vũ nhanh chóng nổi bật trong thế hệ đạo diễn tiên phong. Bộ phim tốt nghiệp “Con chim vành khuyên”, do ông đồng đạo diễn với Nguyễn Văn Thông theo kịch bản của chính Nguyễn Văn Thông được đánh giá là một trong những tác phẩm thành công nhất của điện ảnh Việt Nam. 

Năm 1962, ngay sau khi hoàn thành, phim nhận giải đặc biệt dành cho phim ngắn tại Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vary (Tiệp Khắc), được xem là giải thưởng quốc tế đầu tiên dành cho phim truyện Việt Nam. Đến Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 2 năm 1973, tác phẩm tiếp tục giành giải Bông Sen Vàng.

Trong sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, NSND Trần Vũ chỉ thực hiện hơn 10 bộ phim nhưng gần một nửa trong số đó đoạt giải vàng tại các liên hoan phim trong nước và quốc tế. Tên tuổi của ông gắn với các tác phẩm “Đến hẹn lại lên”, “Vợ chồng anh Lực”, “Chuyến xe bão táp”, “Những người đã gặp”… Những bộ phim của Trần Vũ luôn mang đậm hơi thở cuộc sống, phản ánh chân thực số phận con người trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.

“Đến hẹn lại lên” trở thành một trong những phim xuất sắc nhất của điện ảnh Việt Nam, tạo nên cơn sốt phòng vé hiếm thấy thời bấy giờ. Tác phẩm mang về Giải thưởng chính thức tại Liên hoan phim quốc tế Karlovy Vary năm 1976, đồng thời giành Bông Sen Vàng và các giải cá nhân xuất sắc cho đạo diễn Trần Vũ, quay phim Nguyễn Đăng Bảy và diễn viên Như Quỳnh tại Liên hoan phim Việt Nam 1975.

Ở dòng phim hiện thực - tâm lý xã hội, Trần Vũ khẳng định vị trí với “Vợ chồng anh Lực” đoạt Bông Sen Vàng. Bộ phim còn giúp ông, biên kịch Vũ Lê Mai và diễn viên Tuệ Minh được biểu dương đặc biệt tại Liên hoan phim Việt Nam. Sau chiến tranh, ông được đánh giá là một trong những đạo diễn thành công nhất khi khai thác chủ đề hậu chiến với khả năng phân tích tâm lý nhân vật tinh tế và xây dựng tình huống kịch giàu sức thuyết phục.

“Chuyến xe bão táp” thuộc dòng phim hậu chiến giành Bông Sen Bạc cùng giải Biên kịch xuất sắc cho Bành Bảo và Trần Vũ. Năm 1986, ông cùng đạo diễn người Đức Jörg Foth thực hiện “Những mảnh đời rừng” (còn có tên “Ngọn tháp Hà Nội”) - dự án hợp tác giữa Việt Nam và Cộng hòa Dân chủ Đức lấy bối cảnh cuối thập niên 1940, đầu 1950.

Trong giai đoạn giao thời giữa thời bao cấp và đổi mới, Trần Vũ thực hiện “Anh và em” và giành Bông Sen Vàng phim truyện điện ảnh tại Liên hoan phim Việt Nam 1988. Thời kỳ đổi mới, ông dàn dựng thêm “Tiền ơi” và “Giọt lệ Hạ Long”. Bộ phim “Giọt lệ Hạ Long” (1994) hợp tác giữa Việt Nam và Hồng Kông với sự tham gia của Quyền Linh, NSND Thu Hà và NSND Như Quỳnh, không chỉ nhận giải B của Hội Điện ảnh Việt Nam năm 1994 mà còn giúp NSƯT Phi Tiến Sơn giành giải quay phim xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 11.

Khi được công chiếu quốc tế năm 1995, đây là bộ phim Việt Nam đầu tiên được mời trình chiếu trong chương trình Panorama của Liên hoan phim quốc tế Berlin.

Với đồng nghiệp, NSND Trần Vũ không chỉ là một đạo diễn tài năng mà còn là người thầy tận tụy, góp phần đào tạo nhiều thế hệ làm nghề sau này. Với gia đình, ông là người truyền cảm hứng và nuôi dưỡng niềm đam mê nghệ thuật cho những người thân yêu nhất.

NSND Trần Vũ được phong Nghệ sĩ Ưu tú năm 1984, Nghệ sĩ Nhân dân năm 1988 và nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007. Ông qua đời ngày 16/2/2010, hưởng thọ 85 tuổi.

NSƯT Đức Hoàn - nữ minh tinh nổi tiếng từ vai Mỵ

Nếu Trần Vũ thành danh trên cương vị đạo diễn thì người bạn đời của ông - NSƯT Đức Hoàn, lại là gương mặt quen thuộc trên màn ảnh những năm đầu của điện ảnh cách mạng Việt Nam.

NSƯT Đức Hoàn được biết đến rộng rãi qua vai Mỵ trong bộ phim “Vợ chồng A Phủ” chuyển thể từ tác phẩm của nhà văn Tô Hoài. Đây là vai diễn đầu tiên và cũng là vai diễn thành công nhất trong sự nghiệp diễn xuất của bà. Hình ảnh cô gái miền núi với ánh mắt buồn sâu thẳm nhưng luôn cháy bỏng khát vọng sống để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng nhiều thế hệ khán giả.

Sau thành công của “Vợ chồng A Phủ”, Đức Hoàn tiếp tục tham gia các phim “Sao tháng Tám”, “Đi bước nữa”, “Bình minh trên rẻo cao”… với lối diễn xuất chân thực và khả năng hóa thân đa dạng.

Không dừng lại ở vai trò diễn viên, bà chuyển sang công tác đạo diễn sau thời gian học tập tại Liên Xô. Những tác phẩm như “Hà Nội mùa chim làm tổ”, “Ám ảnh”, “Tình yêu và khoảng cách” cho thấy tư duy nghệ thuật riêng và khả năng khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật. Giới chuyên môn đánh giá phim của Đức Hoàn giàu chất nữ tính nhưng sắc sảo trong cách nhìn đời sống.

NSND Phương Hoa - Con gái tiếp nối truyền thống gia đình ở lĩnh vực hoạt hình

Là con gái duy nhất của NSND Trần Vũ và NSƯT Đức Hoàn, NSND Phương Hoa sớm được tiếp xúc với môi trường nghệ thuật. Tuy nhiên, thay vì theo đuổi điện ảnh truyện như cha mẹ, bà lựa chọn lĩnh vực hoạt hình.

Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Phương Hoa sang Liên Xô học chuyên ngành hoạt hình tại Trường Điện ảnh VGIK. Trở về nước, bà công tác tại Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, tham gia gần 20 bộ phim với vai trò họa sĩ chính trước khi chuyển sang làm đạo diễn.

Từ năm 1997, Phương Hoa chính thức đảm nhận vai trò đạo diễn và nhanh chóng khẳng định dấu ấn nghề nghiệp. Hai tác phẩm “Xe đạp” và “Chuyện những đôi giày” mang về cho bà giải Bông Sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam. Bộ phim hoạt hình lịch sử dài tập “Chuyện cổ Loa Thành” tiếp tục giành Huy chương Vàng tại Liên hoan Truyền hình toàn quốc.

Năm 2012, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân nhờ những đóng góp cho nền hoạt hình Việt Nam.

NSND Phạm Minh Trí - Người con rể góp phần làm nên diện mạo hoạt hình Việt

Chồng của NSND Phương Hoa là NSND Phạm Minh Trí - một trong những đạo diễn tiêu biểu của phim hoạt hình Việt Nam.

Ông và Phương Hoa quen biết từ thời còn là sinh viên tại Trường Điện ảnh VGIK ở Moscow. Sau khi trở về nước, cả hai cùng công tác tại Hãng phim Hoạt hình Việt Nam và trở thành những gương mặt chủ lực của ngành hoạt hình.

Trong sự nghiệp kéo dài nhiều thập kỷ, Phạm Minh Trí thực hiện hàng chục bộ phim hoạt hình. Tác phẩm nổi bật nhất là “Cuộc phiêu lưu của chú ong vàng” - một trong những series hoạt hình dài tập đầu tiên của Việt Nam phát sóng trên truyền hình.

Sau đó, ông tiếp tục ghi dấu ấn với các bộ phim như “Ông tướng canh đền”, “Chuyện cổ thành ốc”, “Người con của rồng” và nhiều tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, văn hóa dân tộc. Thông qua ngôn ngữ hoạt hình, các bộ phim của ông góp phần đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với khán giả trẻ.

Trải qua nhiều thập kỷ, dấu ấn của NSND Trần Vũ, NSƯT Đức Hoàn, NSND Phương Hoa và NSND Phạm Minh Trí hiện diện ở nhiều giai đoạn phát triển của điện ảnh Việt Nam, từ phim truyện cách mạng đến hoạt hình đương đại.

Sự tiếp nối giữa các thế hệ trong gia đình không chỉ phản ánh truyền thống làm nghề nghiêm túc mà còn góp phần bồi đắp cho diện mạo điện ảnh Việt Nam qua nhiều thời kỳ.