NSND Ngọc Lan, tên đầy đủ Phan Ngọc Lan, là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ diễn viên đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam.

Trong hơn 60 năm hoạt động nghệ thuật, bà tham gia hàng chục bộ phim điện ảnh và truyền hình như “Lửa trung tuyến”, “Một ngày đầu thu”, “Biển lửa”, “Lửa rừng”, “Biển gọi”, “Một chiến công”, “Quê nhà”, “Mảnh trăng cuối rừng”, “Thị trấn yên tĩnh”, “Giông tố”, “Mùa lá rụng trong vườn”, “Bí mật Eva”, “Bánh đúc có xương”...

“Bông hồng điện ảnh Việt” có vai diễn để đời khi mới 18 tuổi

Sinh năm 1942 tại Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), Ngọc Lan sớm bộc lộ năng khiếu ca hát, diễn kịch và ngâm thơ. Niềm yêu thích điện ảnh đến với bà từ những buổi xem chiếu bóng ngoài trời thời thơ ấu. Tuy nhiên, phải đến khi xem bộ phim “Chung một dòng sông” của đạo diễn Phạm Kỳ Nam, cô gái trẻ mới thực sự nuôi giấc mơ trở thành diễn viên.

Năm 1959, khi Trường Điện ảnh Việt Nam - tiền thân của Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội, mở khóa đào tạo đầu tiên, Phan Ngọc Lan quyết định một mình ra Hà Nội dự thi. Kỳ tuyển chọn thời điểm đó diễn ra nghiêm ngặt với nhiều vòng kiểm tra sức khỏe, ngoại hình và năng khiếu diễn xuất.

Sau vòng chung kết toàn miền Bắc, bà trở thành học viên khóa I của điện ảnh cách mạng Việt Nam, học cùng nhiều tên tuổi nổi tiếng sau này như Trà Giang, Lâm Tới, Thế Anh, Kim Chi, Lịch Du, Hải Ninh, Bạch Diệp...

Khi đang là sinh viên năm nhất, Ngọc Lan được đạo diễn Phạm Văn Khoa lựa chọn vào vai Nhàn trong bộ phim “Lửa trung tuyến”. Đây là vai diễn điện ảnh đầu tiên, đồng thời cũng là vai diễn nổi tiếng nhất trong sự nghiệp của bà.

Ra đời năm 1961, “Lửa trung tuyến” do 2 đạo diễn Phạm Văn Khoa và Lê Minh Hiền thực hiện, chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Văn Dân. Bộ phim được xem là một trong những tác phẩm đầu tiên của điện ảnh Việt Nam về đề tài chiến tranh, phản ánh vai trò của hậu phương trong công cuộc bảo vệ Tổ quốc.

Nhân vật Nhàn là nữ dân công vận tải đạn giàu nhiệt huyết, luôn giữ tinh thần lạc quan giữa hoàn cảnh bom đạn. Hình ảnh cô gái lao vào biển lửa cứu kho đạn trở thành một trong những phân đoạn giàu cảm xúc của điện ảnh Việt Nam thời kỳ đầu.

Trong chương trình “Cine7 - Ký ức phim Việt”, NSND Ngọc Lan cho biết vai Nhàn từng có nhiều diễn viên thử sức trước khi bà được chọn. Theo lời nữ nghệ sĩ, sau khi xem bản dựng nháp, nhà thơ Tố Hữu đã nhận xét: “Đây mới chính là cô Nhàn”. 

“Lúc đó tôi mới 18 tuổi, còn rất trẻ và ngây thơ. Nghe ông Tố Hữu nhận xét như vậy, tôi sung sướng lắm và càng quyết tâm dốc hết tâm sức cho vai diễn”, bà chia sẻ.

Để hoàn thành “Lửa trung tuyến”, đoàn phim phải làm việc trong điều kiện nhiều thiếu thốn của giai đoạn đầu điện ảnh cách mạng. Bối cảnh được thực hiện tại các tỉnh miền núi phía Bắc vào mùa đông, có thời điểm nhiệt độ chỉ khoảng 4-5 độ C. Diễn viên phải lội nước lạnh, vác các thùng đạn chứa đầy gạch để tạo cảm giác chân thực. Đoàn phim còn sử dụng vòi phun công suất lớn để tạo mưa nhân tạo.

NSND Ngọc Lan kể rằng trong một cảnh quay, thùng đạn bà vác trên vai đã va trúng một thành viên đoàn phim khiến người này bị thương. Đó là kỷ niệm khiến bà nhớ mãi. Một phân đoạn khác khi nhân vật Nhàn đứng dưới ruộng chải tóc tạo nên hình ảnh thơ mộng trên màn ảnh, nhưng thực tế phía dưới đầy đỉa. Theo nữ nghệ sĩ, bà rất sợ, nhưng khi máy quay bắt đầu hoạt động vẫn phải giữ nụ cười tươi để nhập vai.

Cảnh cháy kho đạn được xem là thử thách lớn nhất của đoàn phim. Đây là phân đoạn chỉ có thể quay một lần vì toàn bộ bối cảnh sẽ bị thiêu rụi sau khi lửa bùng lên. Trong cảnh quay này, NSND Ngọc Lan phải trèo lên mái nhà dập lửa rồi ngã xuống vị trí có nhóm người căng chăn phía dưới để đỡ. Theo lời bà, chỉ cần sai lệch một chút là tai nạn hoàn toàn có thể xảy ra.

“Đó là cảnh quay rất nguy hiểm nhưng cuối cùng chúng tôi hoàn thành chỉ trong một đúp máy”, nữ nghệ sĩ nhớ lại.

Trong sự nghiệp nghệ thuật, NSND Ngọc Lan tham gia hơn 50 vai diễn điện ảnh và truyền hình. Sau những vai thiếu nữ hiền hậu thời trẻ, bà tiếp tục gây chú ý ở các vai diễn có tính cách mạnh trên màn ảnh nhỏ.

Khán giả nhớ tới bà qua các nhân vật như Y Mai trong “Lửa rừng”, chị Dự trong “Quê nhà”, bà Nghị Hách trong “Giông tố”, chị Lý trong “Mùa lá rụng trong vườn”, mẹ chồng trong “Bí mật Eva”, bà nội khó tính trong “11 tháng 5 ngày”... Theo chia sẻ của nữ nghệ sĩ, bà thích những nhân vật có cá tính phức tạp vì giúp diễn viên có nhiều không gian thể hiện nghề nghiệp. Dù tính cách nhân vật khác xa ngoài đời, bà vẫn xem đó là cơ hội để làm mới mình trên màn ảnh.

Năm 2015, Ngọc Lan được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân.

Sau phim “11 tháng 5 ngày” phát sóng năm 2021, bà hạn chế tham gia phim ảnh do tuổi tác và nỗi trống trải sau khi chồng qua đời. Tuy vậy, nữ nghệ sĩ cho biết bản thân vẫn giữ tình yêu với nghề và sẵn sàng nhận lời nếu gặp vai diễn phù hợp, thời gian quay ngắn và thực hiện tại Hà Nội.

Bên cạnh điện ảnh, NSND Ngọc Lan còn dành nhiều tâm huyết cho thơ ca. Bà bắt đầu viết thơ từ hơn 30 năm trước như một cách lưu giữ cảm xúc trước cuộc sống, gia đình và bạn bè. Đến nay, nữ nghệ sĩ đã xuất bản 8 tập thơ và đang hoàn thiện tập thứ 9 mang tên “Chọn một khối tình”. Tập thơ gồm nhiều sáng tác về quê hương, đất nước, gia đình và những người đồng nghiệp thân thiết.

Chuyến đi Moskva và mối lương duyên với NSND Ngô Mạnh Lân

Sau thành công của “Lửa trung tuyến”, bộ phim được chọn tham dự Liên hoan phim Quốc tế Moskva năm 1961 và nhận bằng khen tại sự kiện này.

Trong chuyến đi tới Liên Xô, NSND Ngọc Lan được giao thực hiện nghi thức kéo cờ khai mạc liên hoan phim cùng đạo diễn nổi tiếng Sergey Fyodorovich Bondarchuk. Cũng từ sự kiện này, bà quen biết nữ diễn viên Nga Zinaid Kirienko và duy trì tình bạn đẹp trong nhiều năm.

Quan trọng hơn, chuyến đi Moskva còn trở thành bước ngoặt trong cuộc đời nữ nghệ sĩ khi bà gặp PGS,TS, họa sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân.

Thời điểm đó, Ngô Mạnh Lân là lưu học sinh của Trường Đại học Điện ảnh VGIK và được phân công làm phiên dịch cho nữ diễn viên trẻ trong suốt chuyến công tác. Trước khi gặp mặt, ông đã có thiện cảm đặc biệt với nhân vật Nhàn trên màn ảnh. Từ cuộc gặp gỡ tình cờ tại Moskva, 2 nghệ sĩ nên duyên vợ chồng và gắn bó suốt hơn nửa thế kỷ. 

NSND Ngô Mạnh Lân sinh năm 1934, được coi là người thầy, họa sĩ đáng kính của ngành hoạt hình Việt Nam. Năm 1963, ông ra mắt phim hoạt hình đầu tiên: “Một ước mơ”. Loạt tác phẩm sau đó của ông như “Chuyện ông Gióng”, “Trê cóc”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Thạch Sanh”, “Rừng hoa”, “Bộ đồ nghề nổi giận”, “Bước ngoặt”, “Phép lạ hồi sinh” liên tục gây tiếng vang. Phim của ông vừa mang tính giáo dục cao, vừa có tính nghệ thuật, là món ăn tinh thần với thiếu nhi Việt Nam những năm 1960. Ông giành nhiều giải lớn như Bông sen vàng, Bông sen bạc, các bằng khen của ban giám khảo tại các kỳ liên hoan phim Việt Nam.

Ngoài làm phim, ông tham gia công tác đào tạo chuyên ngành và viết sách, viết báo về những vấn đề liên quan tới nghệ thuật phim hoạt hình. Ông được phong hàm Phó Giáo sư năm 1991. Bên cạnh công việc đạo diễn, ông còn là một họa sĩ, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông đã vẽ nhiều ký họa, tranh sơn dầu, tranh cổ động, bìa tem, bìa sách, truyện tranh. Ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997 và Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007. 

NSND Ngô Mạnh Lân qua đời năm 2021 ở tuổi 87. Chiều 22/5 vừa qua, cố nghệ sĩ được vinh danh với giải Hiệp sĩ Dế Mèn, nhờ những cống hiến cho nghệ thuật thiếu nhi. NSND Ngọc Lan đại diện gia đình nhận giải thưởng trong buổi lễ.

Vợ chồng NSND Ngọc Lan có 4 người con đều thành đạt, giỏi giang. 

Ở tuổi ngoài 80, NSND Ngọc Lan vẫn duy trì cuộc sống nền nếp, sinh hoạt điều độ và tự chăm sóc bản thân. Sau nhiều ca phẫu thuật lớn nhỏ, bà cho rằng tinh thần lạc quan là điều quan trọng nhất giúp vượt qua bệnh tật.

Nữ nghệ sĩ hiện sống một mình trong căn hộ gắn với nhiều kỷ niệm về người chồng quá cố. Mỗi ngày, bà vẫn giữ thói quen pha trà, trò chuyện trước bàn thờ chồng và dành thời gian quây quần bên con cháu.