Công nghệ là đòn bẩy nâng tầm giá trị bản địa

Theo Báo Ninh Bình, khởi nghiệp từ nguồn tài nguyên bản địa đang là hướng đi được nhiều thanh niên Ninh Bình lựa chọn. Tuy nhiên, khi quy mô sản xuất ngày càng mở rộng, kinh nghiệm và phương pháp thủ công dần bộc lộ những hạn chế về năng suất, chất lượng cũng như khả năng kiểm soát rủi ro. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải đổi mới quy trình, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ để sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Với anh Vũ Minh Ngọc, Giám đốc HTX Thanh niên Bách Cốc (phường Trường Thi), bước chuyển đổi này bắt đầu từ chính những thất bại trong thời gian đầu khởi nghiệp. Năm 2020, sau khi rời công việc kiến trúc sư để trở về quê khôi phục nghề làm giấm gia truyền, anh từng phải bỏ đi toàn bộ 3.000 lít giấm trong mẻ sản xuất đầu tiên do không kiểm soát được các yếu tố kỹ thuật trong quá trình lên men. Không chỉ thiệt hại về nguyên liệu, hệ thống chum vại và thiết bị lọc cũng bị đóng cặn men hỏng, buộc phải thay thế.

Sau những sự cố đó, anh nhận ra rằng muốn phát triển nghề truyền thống theo hướng sản xuất hàng hóa, trước hết phải làm chủ được công nghệ. Từ kinh nghiệm sản xuất thủ công, anh Ngọc bắt đầu nghiên cứu, ứng dụng quy trình lên men hiện đại, kiểm soát nhiệt độ và điều kiện vệ sinh ở từng công đoạn, qua đó hoàn thiện sản phẩm giấm mơ trà xanh. Khi quy trình sản xuất dần được kiểm soát tốt hơn, anh tiếp tục nghiên cứu chế biến sâu các sản phẩm từ nguồn nguyên liệu muối biển Bạch Long.

Để nâng cao chất lượng muối, HTX đầu tư nghiên cứu hệ thống lò nung bằng vật liệu đất chịu nhiệt, duy trì nhiệt độ khoảng 750-800 độ C trong thời gian 12-14 giờ. Từ nguồn nguyên liệu truyền thống, HTX đã phát triển các dòng sản phẩm muối hầm thực dưỡng và giấm lên men mang thương hiệu riêng. Giai đoạn 2022-2024, các sản phẩm của đơn vị được công nhận OCOP 3 sao, từng bước mở rộng thị trường thông qua hệ thống gần 40 đại lý trên toàn quốc.

Cũng lựa chọn hướng phát triển từ nguồn nông sản địa phương, anh Vũ Ngọc Duy, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nông nghiệp Viagri, xác định đầu tư công nghệ chế biến sâu là giải pháp quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh. Thay vì phụ thuộc vào phương pháp phơi, sấy truyền thống vốn chịu ảnh hưởng lớn từ điều kiện thời tiết, doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống sấy lạnh chuyên dụng phục vụ chế biến trà, tinh bột; đồng thời ứng dụng công nghệ sấy thăng hoa đối với một số dòng sản phẩm, trong đó có bột chuối xanh nghiền siêu mịn.

Đối với lĩnh vực chế biến nếp cái hoa vàng, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư hệ thống tháp chưng cất đa tầng theo công nghệ châu Âu, kết hợp công nghệ lão hóa của Mỹ. Việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp này giúp nâng cao khả năng kiểm soát quy trình, hướng tới duy trì chất lượng sản phẩm ổn định. Anh Vũ Ngọc Duy cho biết: “Ứng dụng khoa học công nghệ là khâu quan trọng để nâng cao chất lượng, sản lượng và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng. Cùng với đầu tư thiết bị, doanh nghiệp đẩy mạnh hoạt động kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử như Shopee, TikTok Shop và các kênh truyền thông số. Mục tiêu trong thời gian tới là tiếp tục nâng hạng sản phẩm OCOP từ 3 sao lên 4 sao, 5 sao, đáp ứng các điều kiện để tiếp cận thị trường xuất khẩu”.

Tại xã Cúc Phương, thạc sĩ Phạm Tiến Duật, Phó Giám đốc Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia, lại lựa chọn hướng đi kết hợp kỹ thuật hiện đại với bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu bản địa. Với dự án bảo tồn, phát triển trà hoa vàng, anh Duật đang tập trung sưu tầm, bảo tồn trên 35 giống trà quý; đầu tư hệ thống nhà màng, nhà lưới phục vụ ươm giống, kết hợp tưới nhỏ giọt và phun mưa tự động. Trong quá trình canh tác, đơn vị ưu tiên sử dụng các chế phẩm vi sinh vật hữu hiệu, vi sinh vật đối kháng nhằm hạn chế những tác động bất lợi đến môi trường sinh trưởng của cây.

Ở khâu chế biến, công nghệ sấy thăng hoa được ứng dụng đối với hoa trà nguyên bông, trong khi công nghệ sấy bơm nhiệt lạnh được sử dụng cho các sản phẩm từ lá. Quy trình sản xuất được xây dựng theo định hướng đáp ứng tiêu chuẩn HACCP, còn vùng trồng từng bước tiếp cận các yêu cầu của GACP-WHO. Đáng chú ý, dự án còn ứng dụng công nghệ 3D để xây dựng không gian tham quan thực tế ảo trên website, cho phép khách hàng và đối tác tìm hiểu trực tuyến về vùng trồng cũng như khu vực sản xuất. Giải pháp này góp phần tăng tính minh bạch về nguồn gốc, đồng thời mở rộng khả năng quảng bá sản phẩm đến người tiêu dùng.

Anh Phạm Tiến Duật chia sẻ: “Đầu tư công nghệ trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp gặp không ít khó khăn do chu kỳ sản xuất dài, thời gian thu hồi vốn chậm. Đặc biệt, những nghiên cứu chuyên sâu về thành phần, hoạt tính sinh học và phát triển sản phẩm từ dược liệu đòi hỏi nguồn kinh phí lớn, nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Đây là những vấn đề vượt quá khả năng tự đầu tư của nhiều doanh nghiệp trẻ như chúng tôi”.

Vượt qua thách thức để tối ưu hóa năng lực quản trị

Tại HTX Nông sản Đồng Tiến (thương hiệu Huyền Tiên Food), bài toán công nghệ được giải quyết thông qua việc chuẩn hóa quy trình sản xuất thực phẩm chế biến sẵn. Anh Bùi Văn Đồng, đại diện HTX chia sẻ: “Chúng tôi xác định phải đầu tư dây chuyền sản xuất khép kín, áp dụng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm theo tiêu chuẩn ISO 22000. Chỉ khi chuẩn hóa được công thức, định lượng nguyên liệu và quy trình vận hành thì HTX mới tự tin đưa ra thị trường các dòng sản phẩm như sốt kho thịt cá, cốt lẩu mắm, sốt spaghetti, sốt ướp thịt nướng hay sốt tiêu đen”.

Đối với nhóm sản phẩm gia vị chế biến sẵn, việc duy trì hương vị ổn định giữa các lô sản xuất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là khi doanh nghiệp hướng tới hệ thống nhà hàng và bếp ăn công nghiệp. Nhờ ứng dụng công nghệ, HTX từng bước nâng cao khả năng đáp ứng những yêu cầu khắt khe của thị trường, đồng thời phát triển các sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Từ thực tiễn các mô hình có thể thấy, chuẩn hóa chất lượng và làm chủ quy trình sản xuất là yếu tố có tính quyết định đối với sự phát triển bền vững của các cơ sở khởi nghiệp. Thay vì chỉ tiêu thụ nông sản thô hoặc cạnh tranh bằng giá rẻ, ứng dụng công nghệ giúp các đơn vị tạo dựng lợi thế lâu dài, nâng cao giá trị sản phẩm bản địa. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi phù hợp với quy mô và năng lực của cơ sở sản xuất.

Thực tế tại HTX Thanh niên Nam Đại Dương, xã Nghĩa Hưng và HTX Sơn Trang ATE, xã Cúc Phương cho thấy, đầu tư thiếu tính toán hoặc chậm đổi mới phương thức quản trị đều có thể khiến chi phí tăng cao, hiệu quả sản xuất suy giảm. Anh Lương Văn Trường, Giám đốc HTX Thanh niên Nam Đại Dương, từng dồn vốn đầu tư đồng bộ máy cày, máy bừa, máy gặt nhưng lại thiếu nhân lực vận hành và bảo trì, khiến máy móc có thời điểm phải nằm chờ. Trong khi đó, anh Nguyễn Văn Đạt, đại diện HTX Sơn Trang ATE, gặp khó khăn khi vẫn duy trì phương thức sản xuất thủ công trong bối cảnh quy mô ngày càng mở rộng, dẫn đến thua lỗ. Dù xuất phát từ những hạn chế khác nhau, cả hai mô hình đều cho thấy sự cần thiết phải điều chỉnh cách thức tổ chức sản xuất và sử dụng nguồn lực phù hợp.

Trước những khó khăn đó, HTX Thanh niên Nam Đại Dương đã lựa chọn thanh lý dàn máy móc cũ, chuyển sang thuê khoán cơ giới nhằm giảm áp lực về vốn và nhân lực vận hành, đồng thời tập trung nguồn lực phát triển công nghệ “đánh thức hạt giống ngủ đông”. Trong khi đó, HTX Sơn Trang ATE chuyển hướng sang mô hình nông nghiệp tuần hoàn, kết hợp nông nghiệp, du lịch và giáo dục; đồng thời ứng dụng nền tảng số trong quản trị dữ liệu. Cách làm này giúp khắc phục tình trạng sử dụng các ứng dụng rời rạc, tăng tính minh bạch về nguồn gốc sản phẩm và tạo điều kiện thu hút du khách đến trải nghiệm.

Quá trình tự điều chỉnh của các mô hình khởi nghiệp cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hỗ trợ từ phía cơ quan quản lý. Phân tích những khó khăn của doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Ninh Bình, ông Bùi Minh Hiển, Trưởng phòng Đổi mới sáng tạo và Phát triển công nghệ (Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, Bộ Công Thương) nhận định: “Áp lực dòng tiền và sự lúng túng khi xác định nhu cầu là rào cản lớn nhất. Tình trạng thiếu nhân sự IT, hụt hẫng kiến thức khi tiếp cận các công nghệ sâu như IoT hay chuyển đổi xanh đòi hỏi chính sách hỗ trợ phải linh hoạt, bám sát thực tiễn tài chính của từng đơn vị”.

Tại Ninh Bình, phương thức hỗ trợ doanh nghiệp đang được điều chỉnh theo hướng tăng cường tư vấn và chuyển giao quy trình. Đồng chí Nguyễn Toàn Thắng, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Bình cho biết: “Tỉnh đã thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ hỗ trợ mua sắm thiết bị cơ học sang tư vấn giải pháp và chuyển giao quy trình chuẩn. Doanh nghiệp cần được định lượng chính xác năng lực quản trị trước khi rót vốn vào công nghệ, tránh tình trạng thiết bị hiện đại nhưng vận hành theo tư duy cũ”.

Về lâu dài, Nghị quyết số 43/2025/NQ-HĐND ngày 9/12/2025 của HĐND tỉnh ban hành Quy định một số chính sách hỗ trợ tài chính trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên địa bàn tỉnh Ninh Bình; cùng với Nghị quyết số 25/2026/NQ-HĐND ngày 25/6/2026 của HĐND tỉnh ban hành quy định nội dung và mức chi thực hiện chương trình, nhiệm vụ; hoạt động hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sử dụng ngân sách nhà nước thuộc phạm vi quản lý của tỉnh Ninh Bình, đã tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp.

Cùng với việc hoàn thiện chính sách, Sở Khoa học và Công nghệ đã hỗ trợ tư vấn chi phí giải pháp chuyển đổi số cho 27 doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời đào tạo kỹ năng số cho hơn 400 lượt doanh nghiệp. Đặc biệt, thời gian qua, tỉnh tiếp tục cụ thể hóa các giải pháp hỗ trợ thông qua việc công nhận VDCD Group và Công ty cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Ninh Bình là Trung tâm Đổi mới sáng tạo cấp tỉnh. Các trung tâm này đóng vai trò cầu nối trực tiếp, liên kết doanh nghiệp với nhà khoa học và cơ sở đào tạo để khảo sát nhu cầu, tư vấn giải pháp, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo sát với thực tiễn. Bên cạnh đó, Câu lạc bộ Khởi nghiệp sáng tạo tỉnh Ninh Bình định hướng mở rộng mạng lưới kết nối, đưa hoạt động hỗ trợ đến gần hơn với doanh nghiệp tại cơ sở.

Anh Trần Thanh Bình, Chủ nhiệm Câu lạc bộ chia sẻ: “Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, quy mô câu lạc bộ đã tăng từ 120 lên 250 doanh nghiệp. Số lượng hội viên lớn mở ra cơ hội kết nối đa ngành, nhưng cũng đòi hỏi công tác hỗ trợ phải bám sát thực tiễn hơn. Do đó, chúng tôi định hướng phát triển các tổ chức trực thuộc xuống tận xã, phường để thanh niên khởi nghiệp được đào tạo, kết nối thị trường ngay tại chỗ. Đồng thời, Câu lạc bộ sẽ phát huy vai trò cầu nối, hướng dẫn hội viên thụ hưởng đúng chính sách của tỉnh, tập hợp và phản ánh những điểm nghẽn từ cơ sở, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách”.

Theo Kế hoạch số 156/KH-UBND ngày 8/5/2026 của UBND tỉnh về triển khai thực hiện chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo trên địa bàn tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2026-2030, mục tiêu đến năm 2030, Ninh Bình sẽ phát triển trên 150 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 60% chủ thể kinh doanh ứng dụng nền tảng số trong vận hành. Khi năng lực quản trị nội tại của doanh nghiệp được củng cố, đồng thời được cộng hưởng với hệ sinh thái hỗ trợ thiết thực và đúng trọng tâm, các mô hình khởi nghiệp sẽ có thêm nền tảng vững chắc để bước vào không gian phát triển mới.