Vang danh làng nghề 500 năm tuổi bên dòng Thu Bồn

Từng đoàn khách dập dìu men theo con đường nhỏ dẫn vào làng gốm Thanh Hà. Mái đình cổ rêu phong, những con ngõ uốn lượn, tiếng bàn xoay lách cách hòa cùng mùi đất sét và khói lò nung tạo nên một không gian làng nghề đặc trưng hiếm có. Ngôi làng nhỏ bên sông Thu Bồn như níu chân du khách bằng nhịp sống chậm rãi, mộc mạc và câu chuyện dài suốt gần nửa thiên niên kỷ.

Thời khắc chuẩn bị đón năm mới 2026, chính quyền và cộng đồng làng gốm Thanh Hà long trọng tổ chức lễ đón nhận danh hiệu “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao tặng. Đây là sự ghi nhận cho quá trình bảo tồn gần như nguyên vẹn không gian làng nghề truyền thống, từ cảnh quan, di tích, quy trình chế tác gốm thủ công đến hệ tri thức dân gian bản địa.

Giữa không khí ngày hội, nghệ nhân Nguyễn Ngữ (88 tuổi) – người đã ba đời gắn bó với nghề gốm – khoác áo dài, khăn đóng, chậm rãi hòa vào dòng người. Với ông, niềm vui không chỉ nằm ở một danh hiệu, mà là sự tiếp nối của nghề cha ông trong đời sống hôm nay.

“Đây là niềm tự hào của tất cả bà con làng gốm Thanh Hà. Nghề làm gốm giờ đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn được du khách biết đến, trân quý. Con cháu trong làng được nhắc nhở phải gìn giữ, không để nghề mai một,” ông Ngữ chia sẻ.

Theo các tài liệu lịch sử, gốm Thanh Hà từng phát triển rực rỡ từ thế kỷ XVIII. Năm Cảnh Hưng thứ 7 (1746), sản phẩm gốm của làng được bán cho người Minh Hương để tiến cống, ghi danh trong Đại Nam nhất thống chí. Tuy nhiên, bước sang nửa sau thế kỷ XX, làng nghề từng đứng trước nguy cơ lụi tàn khi sản phẩm nhựa, nhôm lấn át thị trường. Đến đầu thập niên 1990, toàn làng chỉ còn 7 hộ làm gốm với vài lò nung hoạt động cầm chừng.

Bước ngoặt đến khi du lịch Hội An phát triển mạnh. Người thợ gốm Thanh Hà không chỉ làm gốm để bán, mà còn “kể chuyện” bằng đất, lửa và bàn tay. Các sản phẩm mới như mặt nạ gốm, tượng mỹ nghệ, tò he, linh vật 12 con giáp… ra đời, vừa phục vụ du khách, vừa mở ra sinh kế mới.

Từ năm 2001, làng gốm Thanh Hà chính thức trở thành điểm tham quan du lịch. Năm 2014, làng được công nhận là làng nghề cấp tỉnh; đến năm 2019, nghề gốm Thanh Hà được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hiện nay, làng có hơn 100 hộ sản xuất, với hơn 200 lao động tham gia trực tiếp và gián tiếp vào các hoạt động nghề và du lịch.

Theo thống kê, năm 2025, làng gốm Thanh Hà đón hơn 251.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế chiếm hơn 224.000 lượt. Nguồn thu từ hoạt động du lịch được tái đầu tư cho bảo tồn di sản, cải thiện cảnh quan và chi trả cho nghệ nhân, người lao động – chiếm khoảng 62,5% tổng nguồn thu để lại cho địa phương.

Ông Bùi Văn Dũng – Chủ tịch UBND phường Hội An Tây khẳng định, danh hiệu Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025 là kết quả của sự đồng lòng giữa chính quyền và người dân.

“Đây là minh chứng cho hướng đi đúng đắn trong phát triển du lịch dựa trên giá trị văn hóa bản địa, lấy cộng đồng làm trung tâm. Làng gốm Thanh Hà không chỉ là nơi tham quan mà là không gian di sản sống, nơi du khách đến để trải nghiệm, cảm nhận và quay trở lại,” ông Dũng nhấn mạnh.

Thợ gốm ‘chạy đua’ làm linh vật ngựa, giữ nhịp sống làng nghề

Vào cao điểm Tết Nguyên đán 2026, các lò gốm Thanh Hà đỏ lửa suốt ngày đêm. Linh vật ngựa – biểu tượng của năm Bính Ngọ – trở thành dòng sản phẩm chủ lực, kéo cả làng bước vào “vụ mùa” bận rộn nhất trong năm.

Không khí tất bật cũng lan sang cơ sở của anh Lê Văn Nhật (37 tuổi) – người được giao thực hiện cặp linh vật ngựa cỡ lớn trưng bày dọc tuyến đường vào làng. Ngoài ra, chỉ riêng tháng 12/2025, anh đã cung ứng hơn 600 tò he hình ngựa cho các cửa hàng lưu niệm tại Hội An.

“Mỗi sản phẩm có giá từ 50.000 đồng đến 9 triệu đồng, tùy kích thước và độ khó. Làm gốm không chỉ là kỹ thuật, mà là thể hiện đúng tinh thần khách gửi gắm,” anh Nhật nói.

Tại cơ sở gốm Sơn Thúy, anh Nguyễn Viết Lâm (29 tuổi) gần như không có ngày nghỉ. Hàng chục tượng ngựa xếp kín xưởng, chờ phơi và đưa vào lò nung.

“Năm nay đơn hàng tăng sớm, nhiều khách đặt mẫu ‘mã đáo thành công’ để trưng bày tại cơ quan, doanh nghiệp. Riêng công đoạn tạo hình đã mất hơn 6 giờ, nung ở nhiệt độ 1.270 độ C. Mỗi sản phẩm giá khoảng 500.000 đồng,” anh Lâm cho biết.

Lặng lẽ bên lò nung, nghệ nhân Nguyễn Văn Xê (68 tuổi) – người đã 5 thế hệ gắn bó với nghề – gửi gắm niềm tin vào những con ngựa đất.

“Ngựa là biểu tượng của sự bền bỉ, kéo được việc lớn. Tôi mong lớp trẻ còn giữ được lửa nghề để gốm Thanh Hà không chỉ đỏ lò mỗi dịp Tết mà còn bền bỉ quanh năm,” ông trải lòng.

Từ di sản 500 năm tuổi đến danh hiệu du lịch cộng đồng quốc gia, từ nỗi lo mai một đến sức sống kinh tế bền vững, làng gốm Thanh Hà đang cho thấy một con đường phát triển hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới. Nơi ấy, từng khối đất sét không chỉ được nung thành sản phẩm, mà còn thắp lên niềm tin về tương lai của một làng nghề sống cùng du lịch, sống bằng di sản và vì cộng đồng.