Nhận diện thách thức kiểm tra an toàn thực phẩm

Tại tọa đàm “Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm tra chuyên ngành an toàn thực phẩm trong tình hình mới - Thực trạng và giải pháp”, TS. Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành Y tế (Trung ương và địa phương) đã thành lập 5.184 đoàn kiểm tra, tiến hành kiểm tra 118.009 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Qua đó, phát hiện 5.695 cơ sở vi phạm, chiếm 4,83% tổng số cơ sở được kiểm tra. "Trước thực trạng vẫn còn nhiều vi phạm về an toàn thực phẩm (ATTP), hoạt động kiểm tra chuyên ngành giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống quản lý nhà nước về ATTP, góp phần phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng", ông Thịnh chia sẻ.

Cụ thể, công tác kiểm tra giúp ngăn chặn thực phẩm bẩn, thực phẩm không rõ nguồn gốc hoặc bị ô nhiễm ngay từ cửa khẩu, cơ sở sản xuất, chế biến và phân phối trước khi các sản phẩm này đến tay người tiêu dùng. Đồng thời, hoạt động kiểm tra cũng giúp phát hiện sớm những lỗ hổng trong quy trình sản xuất, chế biến của doanh nghiệp để yêu cầu khắc phục, hạn chế nguy cơ xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm quy mô lớn. Bên cạnh đó, kiểm tra chuyên ngành còn góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Việc duy trì các đợt kiểm tra theo kế hoạch hoặc kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm tạo sức răn đe, buộc các cơ sở phải tuân thủ nghiêm các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, đầu tư trang thiết bị, kiểm soát nguyên liệu đầu vào và hoàn thiện quy trình sản xuất.

Thượng tá - PGS.TS Phạm Tiến Dũng, Trưởng khoa Cảnh sát kinh tế, Học viện Cảnh sát nhân dân nhận định, an toàn thực phẩm hiện là một trong những lĩnh vực "nóng", được lực lượng Cảnh sát kinh tế, đặc biệt là Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C05), tập trung đấu tranh quyết liệt từ năm 2025 đến nay. Theo PGS.TS Phạm Tiến Dũng, Bộ Công an cũng đang khẩn trương rà soát, sửa đổi các quy định của pháp luật liên quan đến an toàn thực phẩm nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong công tác đấu tranh, xử lý vi phạm.

Đồng quan điểm với Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, PGS.TS Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh sự cần thiết phải đổi mới chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm tra chuyên ngành ATTP theo hướng cập nhật các quy định mới về hình sự, tố tụng hình sự; tăng cường kỹ năng hậu kiểm, lập biên bản, thu thập và bảo quản chứng cứ, đặc biệt là chứng cứ điện tử trên không gian mạng. "Đội ngũ cán bộ kiểm tra cần được trang bị kỹ năng nhận diện các dấu hiệu tội phạm "ẩn" phía sau những vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành để kịp thời chuyển thông tin, hồ sơ đến cơ quan điều tra khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hình sự", ông Dũng chia sẻ.

Ứng dụng công nghệ số và đổi mới quản lý

Trước những thách thức phức tạp của thị trường thực phẩm hiện nay, yêu cầu cấp thiết đặt ra cho các cơ quan quản lý nhà nước là phải nhanh chóng chuyển đổi mô hình giám sát từ phương thức truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu số hóa. Sự gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi của các vi phạm đòi hỏi lực lượng thực thi công tác kiểm tra chuyên ngành không chỉ vững vàng về mặt pháp lý mà còn phải tinh thông nghiệp vụ kỹ thuật hiện đại. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu liên thông và chuẩn hóa các quy trình giám sát chuyên ngành chính là chìa khóa vàng để tháo gỡ khó khăn. Giải pháp này giúp cơ quan chức năng dễ dàng theo dõi toàn bộ chuỗi cung ứng hàng hóa từ khâu nguyên liệu đầu vào cho đến khi sản phẩm hoàn thiện lưu thông trên thị trường, đồng thời giúp phát hiện nhanh chóng các lỗ hổng rủi ro.

Chia sẻ về chương trình bồi dưỡng hiện nay, TS. Lương Thị Phương Lan, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, chương trình của Trường Cán bộ Thanh tra đã có nhiều đổi mới về tư duy và phương pháp đào tạo. Theo TS. Lương Thị Phương Lan, nếu trước đây hoạt động bồi dưỡng chủ yếu hướng đến số lượng cơ sở được kiểm tra hoặc số vụ vi phạm được phát hiện, xử lý thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang hướng dẫn, hỗ trợ các cơ sở sản xuất, kinh doanh chủ động nhận diện tồn tại, khắc phục hạn chế và phòng ngừa tái diễn vi phạm.

Để tiếp tục hoàn thiện chương trình, TS. Lương Thị Phương Lan đề xuất tăng tỷ lệ các tình huống thực hành sát với thực tiễn; xây dựng ngân hàng tình huống điển hình nhằm thống nhất cách xử lý giữa các lực lượng; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và kết nối dữ liệu với Cục An toàn thực phẩm để hỗ trợ công tác kiểm tra, xử lý vụ việc.

Bên cạnh đó, cần duy trì mạng lưới kết nối giữa giảng viên và học viên sau khóa học, đồng thời bổ sung các chuyên đề về nhận diện nguy cơ mất an toàn thực phẩm trên cơ sở khoa học nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Sự đổi mới đồng bộ từ phương pháp tiếp cận đến công cụ thực thi nghiệp vụ sẽ tạo nên bước chuyển biến mang tính đột phá cho toàn hệ thống quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm. Khi dữ liệu số được kết nối thông suốt và tư duy quản trị rủi ro được đặt làm trọng tâm, lực lượng kiểm tra chuyên ngành sẽ phát huy tối đa hiệu quả trong việc hỗ trợ doanh nghiệp chân chính xây dựng thương hiệu bền vững.