Thực trạng kép và những khoảng trống trong bữa ăn bán trú

Hiện nay, Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng ở lứa tuổi học đường. Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia năm 2020, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi tại vùng miền núi phía Bắc lên tới 37,4%, trong khi tỷ lệ thừa cân, béo phì ở học sinh từ 5-19 tuổi khu vực thành thị chiếm đến 26,8%.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt vi chất cũng ở mức đáng báo động khi tỷ lệ thiếu vitamin A là 9,5% và thiếu kẽm lên tới 58%. Số liệu lâm sàng còn cho thấy thiếu máu do thiếu sắt ảnh hưởng đến 15-20% học sinh tiểu học nông thôn, và vitamin A trong khẩu phần thực tế chỉ đáp ứng 60-70% nhu cầu khuyến nghị. Hậu quả của tình trạng thiếu cân đối dinh dưỡng này là chiều cao trung bình của thanh niên Việt Nam đến 18 tuổi vẫn thấp hơn mức trung bình toàn cầu khoảng 9-10 cm.

Nguyên nhân gốc rễ của những con số trên xuất phát từ sự thiếu chuẩn hóa trong công tác tổ chức bữa ăn học đường. Theo nghiên cứu năm 2025, tại các địa bàn khó khăn, chỉ 45% trường tiểu học bán trú đạt tiêu chuẩn đa dạng thực phẩm. Việc lập thực đơn tại phần lớn các trường hiện vẫn dựa vào kinh nghiệm cảm tính của cán bộ cấp dưỡng hoặc nhà cung cấp suất ăn bên ngoài thay vì tiêu chuẩn khoa học. Điều này khiến khẩu phần ăn chủ yếu tập trung vào năng lượng rỗng, thiếu thực phẩm nguồn gốc thực vật, vắng bóng các chế phẩm từ sữa, dẫn đến thiếu hụt trầm trọng canxi, vitamin A và D.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát dinh dưỡng tại căng tin trường học chưa chặt chẽ, tạo điều kiện cho đồ uống có đường, thức ăn nhanh và bánh kẹo tiêu thụ phổ biến. Nguy cơ ngộ độc tập thể cũng luôn hiện hữu do hệ thống bếp ăn ở nhiều nơi chưa tuân thủ triệt để nguyên tắc một chiều, thiếu nguồn nước sạch và trang thiết bị bảo quản thực phẩm tiêu chuẩn.

Đề xuất ban hành quy chuẩn quốc gia và giải pháp đồng bộ

Để giải quyết bài toán này, hệ thống bữa ăn học đường cần được nhìn nhận như một cỗ máy can thiệp y tế, chứ không đơn thuần chỉ là dịch vụ cung cấp năng lượng. Trở ngại lớn nhất hiện nay là Việt Nam chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mang tính bắt buộc pháp lý về dinh dưỡng học đường.

Chia sẻ tại tọa đàm ngày 10/10, Tiến sĩ Bùi Thị Mai Hương, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng – thực phẩm (Viện Dinh dưỡng Quốc gia) đã đưa ra phát biểu nhấn mạnh: "Việt Nam cần sớm ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về dinh dưỡng học đường, làm căn cứ xây dựng khẩu phần, kiểm soát chất lượng bữa ăn và bảo đảm trẻ được cung cấp dinh dưỡng phù hợp với từng độ tuổi".

Theo TS Hương, chiến lược dinh dưỡng không thể chỉ dừng lại ở việc đáp ứng số lượng mà cần đi sâu vào chất lượng: "Mục tiêu của dinh dưỡng học đường không chỉ là giúp học sinh ăn đủ no mà còn phải bảo đảm ăn đúng, đủ và cân đối, phù hợp với lứa tuổi, thể trạng và điều kiện từng địa phương".

Nhằm khắc phục triệt để các khoảng trống hiện tại, các chuyên gia đề xuất áp dụng giới hạn nghiêm ngặt về đường tự do, muối và chất béo bão hòa cho 100% suất ăn bán trú, đồng thời triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp thiết thực sau:

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong việc quản lý thực đơn, khẩu phần ăn và theo dõi dữ liệu sức khỏe của học sinh.

Bổ sung định biên và nhân lực chuyên môn dinh dưỡng tại trường học, tháo gỡ tình trạng kiêm nhiệm quá tải cho nhân viên y tế.

Xây dựng cơ chế tài chính bền vững và có chính sách hỗ trợ kinh phí để cải thiện cơ sở vật chất bếp ăn, thiết bị bảo quản cho các địa bàn khó khăn, giúp thu hẹp chênh lệch vùng miền.

Tăng cường phối hợp liên ngành giữa y tế, giáo dục, nhà trường, gia đình và các đơn vị cung cấp suất ăn để giám sát chất lượng dinh dưỡng chặt chẽ.

Về mặt hành lang pháp lý, tháng 6/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 973 phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035. Điểm nhấn của chương trình là yêu cầu bắt buộc ban hành quy định về giáo dục dinh dưỡng học đường và tổ chức bữa ăn bán trú trong các cơ sở giáo dục. Đây sẽ là nền tảng pháp lý vững chắc để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu khống chế thừa cân béo phì và giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng học đường vào năm 2030, hướng tới xây dựng một thế hệ thanh niên khỏe mạnh, toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ.