Thực trạng phát triển và áp lực duy trì chuẩn sao

Theo Báo Cao Bằng, nâng cao sức cạnh tranh cho các sản phẩm OCOP đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết đối với các địa phương trong tỉnh. Bên cạnh việc xây dựng, đánh giá và công nhận sản phẩm đạt hạng sao, yêu cầu đặt ra hiện nay là duy trì, nâng cao chất lượng sau công nhận, đồng thời tháo gỡ khó khăn trong tổ chức sản xuất và mở rộng thị trường tiêu thụ. Được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh năm 2023, miến dong Cai Bộ của Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp Cai Bộ, xã Độc Lập (Cao Bằng) là một trong những sản phẩm khai thác lợi thế nghề truyền thống để phát triển sản xuất hàng hóa. Sản phẩm từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ tại nhiều địa phương trong nước, qua đó tạo thêm cơ hội phát triển sản xuất cho HTX.

Bà Hà Hồng Yêm - Chủ nhiệm HTX nông nghiệp Cai Bộ cho biết, trong những ngày đầu triển khai, HTX gặp không ít khó khăn do thiếu kinh nghiệm trong sản xuất, kinh doanh và xây dựng sản phẩm theo các tiêu chí OCOP. Trước thực tế đó, HTX đã chủ động học hỏi, tìm kiếm cách làm phù hợp, từng bước hoàn thiện sản phẩm và nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường. Những kết quả đạt được tạo động lực để HTX tiếp tục đầu tư, mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, được công nhận OCOP mới chỉ là bước khởi đầu. Các chủ thể cần chú trọng giữ vững chất lượng sản phẩm, tuân thủ các quy định, tích cực tìm kiếm, mở rộng thị trường, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.

Nhìn nhận tổng thể trên địa bàn, hiện toàn tỉnh có 123 chủ thể OCOP. Các sản phẩm OCOP đã góp phần khai thác lợi thế nông sản, đặc sản địa phương, thúc đẩy sản xuất hàng hóa và quảng bá sản phẩm. Tuy nhiên, chất lượng sản phẩm giữa các địa phương chưa đồng đều; toàn tỉnh mới có 10 sản phẩm đạt OCOP 4 sao và chưa có sản phẩm nào được công nhận OCOP 5 sao. Nhiều sản phẩm vẫn dừng ở mức sơ chế, chế biến đơn giản, giá trị gia tăng chưa cao. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh có 67 sản phẩm của 45 chủ thể sắp hết thời hạn công nhận OCOP. Trong đó, 25 sản phẩm có nhu cầu tiếp tục tham gia đánh giá, phân hạng lại và đang hoàn thiện hồ sơ (chiếm 37%); 42 sản phẩm không đăng ký đánh giá, phân hạng lại (chiếm 63%).

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ, hiệu quả sản xuất, kinh doanh chưa đáp ứng kỳ vọng, khả năng duy trì sản phẩm trên thị trường còn hạn chế. Một số chủ thể đã dừng hoạt động hoặc chuyển hướng sang sản xuất sản phẩm khác. Bên cạnh đó, việc thiếu nguồn lực hỗ trợ tư vấn, hoàn thiện hồ sơ cũng gây khó khăn cho những chủ thể có nhu cầu tiếp tục tham gia chương trình. Thực tế cho thấy, phát triển OCOP cần gắn liền với hiệu quả kinh tế và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Việc được công nhận đạt sao chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp chủ thể duy trì sản xuất, cải tiến chất lượng, xây dựng thương hiệu và nâng cao thu nhập. Vì vậy, công tác hỗ trợ cần được chú trọng cả trong giai đoạn sau công nhận, giúp các chủ thể tháo gỡ khó khăn, duy trì tiêu chuẩn và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Giải pháp đồng bộ khơi thông chuỗi giá trị sản phẩm

Năm 2026, qua rà soát 120 sản phẩm tiềm năng, tỉnh lựa chọn 60 sản phẩm của 39 chủ thể đủ điều kiện để tiếp tục hỗ trợ hoàn thiện, chuẩn hóa các tiêu chí OCOP, đạt 50% tổng số sản phẩm được rà soát. Trong đó, có 58 sản phẩm tiềm năng đạt chuẩn OCOP 3 sao và 2 sản phẩm có tiềm năng đạt chuẩn OCOP 4 sao thông qua nâng hạng từ 3 sao. Sở Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai các thủ tục lựa chọn đơn vị tư vấn hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, dự kiến tổ chức đánh giá, phân hạng trong tháng 12/2026. Bà Nguyễn Thị Minh Thảo - Quyền Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn cho biết, các yêu cầu về sở hữu trí tuệ và giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm là những nội dung quan trọng trong quá trình hoàn thiện hồ sơ sản phẩm. Đây cũng là những tiêu chí đòi hỏi các chủ thể phải chủ động đáp ứng để đủ điều kiện tham gia đánh giá, phân hạng theo quy định.

Bên cạnh hỗ trợ phát triển sản phẩm mới, việc hướng dẫn các chủ thể có sản phẩm đến hạn công nhận hoàn thiện hồ sơ đánh giá lại cũng cần được quan tâm. Chính quyền cơ sở cần thường xuyên rà soát tình hình hoạt động của các chủ thể, kiểm tra việc duy trì chất lượng, điều kiện sản xuất, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường, từ đó kịp thời hướng dẫn khắc phục những hạn chế phát sinh. Một trong những yếu tố quyết định khả năng phát triển lâu dài của sản phẩm OCOP là nguồn nguyên liệu ổn định và sự liên kết giữa các khâu sản xuất, chế biến, tiêu thụ. Khi vùng nguyên liệu chưa được tổ chức bài bản, hoạt động sản xuất còn phân tán, các chủ thể sẽ gặp khó khăn trong việc bảo đảm sản lượng, kiểm soát chất lượng và đáp ứng những đơn hàng có quy mô lớn.

Trong tổng số 123 chủ thể OCOP của tỉnh, có 118 chủ thể sản xuất, kinh doanh sản phẩm nông sản. Qua rà soát, có 38 chủ thể xây dựng được chuỗi giá trị gắn với vùng nguyên liệu ổn định, chiếm 32,2%, đạt 80,5% mục tiêu kế hoạch năm 2026. Kết quả này cho thấy việc phát triển chuỗi giá trị đã có những chuyển biến tích cực, song tỷ lệ chủ thể xây dựng được chuỗi liên kết với vùng nguyên liệu vẫn còn hạn chế. Do đó, cần tiếp tục đẩy mạnh liên kết giữa các chủ thể OCOP với người sản xuất, vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến và đơn vị tiêu thụ nhằm hình thành chuỗi giá trị bền vững, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và gia tăng giá trị sản phẩm.

Một số nhóm sản phẩm đã hình thành được vùng nguyên liệu tương đối ổn định, tạo cơ sở thuận lợi cho việc tổ chức sản xuất hàng hóa. Đối với miến dong, vùng nguyên liệu tập trung tại các xã Thành Công, Nguyên Bình, Nguyễn Huệ; với 14 sản phẩm, sản lượng đạt khoảng 126 tấn/năm, doanh thu ước tính 10,3 tỷ đồng/năm. Đối với thạch đen, vùng nguyên liệu tập trung tại các xã Thạch An, Đông Khê, với 11 sản phẩm, sản lượng khoảng 533,2 tấn/năm, doanh thu ước tính 10,1 tỷ đồng/năm. Trong khi đó, nhóm sản phẩm chè tại các xã Thành Công, Quảng Uyên, Độc Lập có 7 sản phẩm, sản lượng khoảng 11,3 tấn/năm, doanh thu ước tính 9,5 tỷ đồng/năm.

Những kết quả trên cho thấy tiềm năng phát triển các sản phẩm OCOP gắn với lợi thế nguyên liệu của địa phương. Tuy nhiên, một số nông sản như lạc đỏ, gạo nếp hương, hạt dẻ, đậu tương, quả lê, thanh long, khoai lang vẫn chưa hình thành được vùng nguyên liệu ổn định; quy mô sản xuất và tính liên kết giữa các khâu còn thiếu đồng đều. Vì vậy, cần tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, khuyến khích HTX, doanh nghiệp liên kết với người dân để nâng cao hiệu quả sản xuất, hạn chế tình trạng thiếu nguyên liệu hoặc tiêu thụ không ổn định.

Cùng với tổ chức sản xuất, việc mở rộng thị trường tiêu thụ cũng cần được chú trọng. Hiện có 112/123 chủ thể OCOP của tỉnh tham gia các kênh bán hàng hiện đại như hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện lợi, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, chiếm 91% và vượt mục tiêu kế hoạch năm 2026. Việc mở rộng các kênh bán hàng tạo điều kiện để sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng, đồng thời được quảng bá rộng rãi hơn. Bà Đàm Thu Liễu - Phó Giám đốc Sở Công Thương cho biết: Qua theo dõi, một số sản phẩm OCOP có chất lượng nhưng chưa thể đưa vào siêu thị và các điểm trưng bày, giới thiệu sản phẩm do chủ thể còn vướng mắc về hóa đơn, chứng từ đầu vào. Đây là một trong những vấn đề cần sớm tháo gỡ để sản phẩm đáp ứng yêu cầu của các hệ thống phân phối.

Để nâng cao giá trị sản phẩm OCOP, bên cạnh sự chủ động của các chủ thể, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, HTX, doanh nghiệp và người sản xuất. Trọng tâm là ưu tiên hỗ trợ những sản phẩm có lợi thế về nguyên liệu, chất lượng, khả năng chế biến và tiềm năng thị trường; hướng dẫn các chủ thể hoàn thiện bao bì, nhãn hiệu, hồ sơ pháp lý, bảo đảm an toàn thực phẩm và duy trì chất lượng theo tiêu chuẩn đã công bố. Đồng thời, việc xây dựng chuỗi giá trị cần được triển khai trên cơ sở xác định rõ vùng nguyên liệu, quy mô sản xuất, nhu cầu thị trường và trách nhiệm của các bên tham gia, qua đó nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm địa phương trong thời gian tới.