Xây dựng một thế hệ người Việt không khói thuốc

Tại hội thảo cập nhật thông tin hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá tổ chức ngày 22/5, đại diện Bộ Y tế cho biết cơ quan này đang hoàn tất hồ sơ trình Chính phủ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Mục tiêu trọng tâm của dự thảo lần này là ngăn chặn thanh thiếu niên tiếp cận các sản phẩm chứa nicotine ngay từ đầu, thay vì chỉ tập trung vào những người đang hút thuốc.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới với hơn 15 triệu người sử dụng. Theo Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu Vital Strategies, thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong có thể phòng ngừa được ở nước ta. Mỗi năm, có khoảng 103.000 người Việt tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó có 18.800 trường hợp là nạn nhân của việc hút thuốc thụ động.

Không chỉ tàn phá sức khỏe, khói thuốc còn tạo ra gánh nặng kinh tế khổng lồ. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế do các bệnh liên quan đến thuốc lá gây ra ước tính lên đến 108.700 tỉ đồng trong năm 2022, tương đương 1,14% GDP của cả nước.

Đứng trước thực trạng báo động đó, việc đưa ra chính sách "thế hệ không thuốc lá" là một giải pháp mang tính chiến lược dài hạn. Đề cập đến định hướng này, bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) nhấn mạnh:

"Đây là chính sách nhằm thực hiện mục tiêu xác lập một 'thế hệ Việt Nam không khói thuốc'. Bộ Y tế đánh giá nếu thực thi hiệu quả sẽ giúp giảm mạnh tỉ lệ hút thuốc, giảm số người hút thuốc thụ động và giảm chi phí chăm sóc sức khỏe trong tương lai. Tuy nhiên chính sách này chỉ khả thi khi có sự đồng thuận cao của Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành và người dân. Trong đó để triển khai cần đồng bộ nhiều giải pháp như xác minh độ tuổi người mua tại điểm bán, giảm số lượng điểm bán lẻ, tăng xử phạt vi phạm và duy trì các chương trình hỗ trợ cai nghiện thuốc lá".

Bộ Y tế sẽ tiếp tục xin ý kiến về việc đưa chính sách "cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá" vào dự án luật ngay thời điểm hiện tại, hoặc lập kế hoạch đưa vào lộ trình phù hợp hơn với điều kiện kinh tế - xã hội.

Cấm hoàn toàn trưng bày và thuốc lá kiểu mới

Bên cạnh việc giới hạn đối tượng tiêu dùng tương lai, việc siết chặt khâu cung ứng và tiếp thị cũng được Bộ Y tế đặc biệt chú trọng. Theo các chuyên gia, ngành công nghiệp thuốc lá đang nhắm tới thế hệ trẻ thông qua các chiến lược tiếp thị tinh vi, núp bóng dưới vỏ bọc "hiện đại", "ít độc hại" và "thời thượng" trên không gian mạng, bao bì bắt mắt hay tiếp thị qua người nổi tiếng.

Đáng lo ngại, báo cáo đánh giá 13 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cho thấy có tới 82,5% điểm bán vi phạm quy định về trưng bày (luật hiện hành chỉ cho phép trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp cho mỗi nhãn hiệu).

Việc trưng bày này thực chất là một hình thức quảng cáo trá hình, kích thích tiêu dùng. Thực tiễn trên thế giới như tại Úc hay Mỹ đã chứng minh việc nhìn thấy thuốc lá tại điểm bán làm tăng doanh số và khiến những người đang cai nghiện dễ bị thôi thúc mua lại. Tính đến cuối năm 2024, đã có 59 quốc gia cấm hoàn toàn hình thức này. Đưa ra quan điểm về vấn đề quản lý điểm bán, ThS. Nguyễn Thị Thu Hương, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) phát biểu:

"Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước, cần bổ sung quy định cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức".

Đồng thời, để triệt tiêu các sản phẩm nhắm trực tiếp vào não bộ chưa phát triển hoàn thiện của nhóm dưới 25 tuổi, dự thảo luật mạnh mẽ đề xuất chính sách: "Cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác".

Đồng bộ giải pháp để chính sách đi vào thực tiễn

Mô hình loại bỏ thuốc lá đối với các thế hệ tương lai đã được nhiều quốc gia tiên tiến nghiên cứu và triển khai. Chẳng hạn như tại Anh, khi thông qua chính sách cấm bán các sản phẩm thuốc lá cho người sinh sau ngày 1/1/2009, chính phủ ước tính quy định này có thể giúp giảm 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075, ngăn ngừa 115.000 ca mắc các bệnh nghiêm trọng như đột quỵ, ung thư phổi và tiết kiệm hàng tỉ bảng Anh chi phí y tế.

Tại Việt Nam, dự án Luật dự kiến sẽ được hoàn thiện và gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước ngày 31/7/2026, để tiến tới trình Quốc hội xem xét thông qua vào Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026).

Để chính sách thực sự đi vào đời sống và đáp ứng Công ước khung về kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế thế giới (WHO FCTC), song song với các lệnh cấm, Việt Nam sẽ triển khai thêm nhiều biện pháp bổ trợ khác. Trong đó bao gồm việc tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá (hiện Việt Nam đang thuộc nhóm thấp nhất ASEAN về tiêu chí này) và áp dụng lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt. Theo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2025, thuốc lá chịu thuế suất 75% và từ năm 2027 sẽ tiếp tục áp dụng thêm thuế tuyệt đối theo lộ trình tăng dần đến năm 2031.

Việc giới hạn khả năng tiếp cận, siết chặt nguồn cung và áp dụng công cụ thuế được xem là "chìa khóa" đồng bộ, giúp nước ta từng bước ngăn chặn nạn nghiện nicotine, giảm gánh nặng y tế và kiến tạo một thế hệ tương lai khỏe mạnh, phát triển toàn diện.